Recht & Onrecht

De Togacolumn: Incasso bij burgers loopt uit de hand

Begin 18e eeuw zat John Cleland in een schuldenaarsgevangenis in Londen, wegens het niet kunnen betalen van rekeningen. Zijn gevangenschap leverde niks op, want Cleland was en bleef een kale kip en die kun je niet plukken. Wel schreef hij in die periode een boek genaamd Fanny Hill. Kort na het uitgeven werd het werk verboden wegens het aanstootgevende karakter, het is het meest verboden boek ter wereld. Halverwege de 19e eeuw stopten Engeland en de Verenigde Staten de uit de hand gelopen praktijk van het vastzetten van mensen om betaling af te dwingen.

Net als toen hebben mensen ook nu schulden. Momenteel naar schatting 1 op de 5 gezinnen, veroorzaakt door verlies van werk, scheiding of woningen met forse onderwaarde. Op gemeentelijk niveau zijn er voorzieningen om burgers te helpen, door hen te leren budgetteren of het helpen bij het treffen van regelingen met schuldeisers. Als schulden onoplosbaar zijn is de gemeente meestal het voorportaal voor het aanvragen van een schuldsanering, bewind of faillissement.

Onder druk van bezuinigingen piept en knarst die hulpverlening. Niet iedereen wordt meer tijdig geholpen of weet de weg te vinden. Hoewel het de vraag is of er niet zoveel onoplosbare schulden zijn dat een landelijke schulden amnestie voor die doelgroep een snellere oplossing zou zijn, probeert de gemeente zijn menselijk gezicht te laten zien. En dat is nodig, want uit verschillende onderzoeken blijkt dat zorgen over geld een van de zwaarst drukkende problemen is voor gezinnen. Het zorgt voor stress, onzekerheid, het is niet goed voor je gezondheid. En het is leed in stilte, want op de voorpagina van de krant tref je er weinig over aan.

Overheden laten ook een ander gezicht zien en dat is wanneer zij zelf op de incassotoer gaan. Een extreem voorbeeld hiervan is de gemeente Ferguson in de Verenigde Staten, vooral bekend vanwege raciale rellen in 2014. In deze stad was een systeem ontstaan waarbij politie, gemeente en rechtspraak de gezamenlijke taak hadden door middel van een steeds verder uitdijend boetesysteem –wat vaak neerkwam op de schouders van de onderste laag van de samenleving- de begrotingen van deze instanties veilig te stellen. Meer dan 20 procent van het gemeentelijke budget werd verkregen uit boetes, het aantal gegijzelde burgers was evenredig. Ook de rechtspraak ging hier in mee. De lokale rechter Ronald Brockmeyer werd door de gemeente zelfs geprezen om de creatieve manier waarop hij boetes wist op te leggen. In het voorjaar 2015 greep de federale overheid in. Behalve dat diverse gemeentelijke en politiefunctionarissen vanwege de rellen werden ontslagen, werd een landelijke rechter ingevlogen en Brockmeyer de deur gewezen. Meer dan 10.000 opgelegde boetes werden ongeldig verklaard. Lees hier het onderzoeksrapport.

12 november jl. publiceerde de Ombudsman een rapport over hoe in Nederland mensen die te krap bij kas zitten ten onrechte van hun vrijheid worden beroofd. Ze worden vast gezet omdat ze de boetes niet kunnen betalen, terwijl ook hier in Nederland de boetes fors zijn verhoogd. In 2013 vroeg het Openbaar Ministerie 180.000 keer om gijzeling, in 2014 140.00 keer. Een niet betaalde boete voor onverzekerd rijden met een brommer kost na aanmaning 990 euro, zeg maar het bijstandsniveau van een alleenstaande ouder. CJIB en Openbaar Ministerie –de partij die gijzeling vordert bij niet betaling- zijn volgens de Ombudsman verworden tot onderdeel van een uit de hand gelopen incassomolen. Gijzeling leidt niet tot betaling of hoogstens dat overheidsvorderingen voor gaan boven die van andere schuldeisers die vervolgens niet betaald kunnen worden. Je hebt er dus eigenlijk maatschappelijk niets aan.

De Ombudsman heeft partijen zo ver weten te krijgen dat in plaats van gijzeling nu betalingsregelingen mogelijk zijn. De verontwaardiging over het rapport van de Ombudsman had veel groter mogen zijn. We doen het niet veel beter dan de gemeente Ferguson.

Erik Boerma is insolventierechter bij de rechtbank Oost-Brabant. De Togacolumn wordt wekelijks geschreven door een rechter, een advocaat en een vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie.

Blogger

Erik Boerma

Erik Boerma studeerde rechten in Amsterdam. Hij werd rechter in 2000 bij de rechtbank Oost-Brabant. Hij behandelt sinds 2003 als insolventierechter vooral schuldsaneringen en faillissementen. Daarnaast is hij als projectleider Toezicht betrokken bij het digitale innovatieprogramma KEI van de rechtspraak.