Wat is de winst voor Europa?

De Turken krijgen 3 miljard euro, visumvrij reizen en zicht op EU-lidmaatschap. De EU wellicht honderdduizenden vluchtelingen. Een goeie deal?

Vluchtelingen wachten op de Turkse kustwacht, na een mislukte poging het Griekse Lesbos te bereiken. Foto Umit Bektas/Reuters

De EU en Turkije sloten zondag een akkoord over de stroom migranten die via Turkije naar Europa reizen. Turkije krijgt 3 miljard euro om vluchtelingen beter op te vangen en de toestroom naar de EU te verminderen. Turkije zou in ruil zicht krijgen op het EU-lidmaatschap en, als het aan de voorwaarden voldoet, kunnen Turken straks zonder visum naar de EU. Bovendien zouden er plannen zijn om Turkije te ontlasten en honderdduizenden door de VN erkende Syrische vluchtelingen vanuit Turkije over te brengen naar de EU, al werden daarover geen concrete afspraken gemaakt.

1 Hoe denkt Turkije de migrantenstroom te kunnen indammen?

Premier Rutte zei van Turkije te verwachten dat het aantal migranten dat illegaal Griekenland binnenkomt, wordt teruggebracht „richting nul”. Desondanks zei de Turkse premier Davutoglu in Brussel dat het onmogelijk is te garanderen dat het aantal migranten omlaaggaat, omdat dat samenhangt met de ontwikkelingen in Syrië. „Ik kan garanderen dat Turkije zich aan alle beloften in het actieplan houdt.”

In dat plan staan maatregelen als het versterken van de kustwacht en betere samenwerking met het Europese grensagentschap Frontex, maar geen harde aantallen over minder migranten. Gisteren pakte de Turkse politie aan de kust wel 1.300 migranten op die de oversteek naar Griekenland wilden maken. Ze werden overgebracht naar detentiecentra.

De EU en Turkije hopen mensen vooral te ontmoedigen de oversteek te wagen door de levensomstandigheden voor vluchtelingen in Turkije te verbeteren en door de kans te vergroten dat migranten die de EU weten te bereiken worden teruggestuurd wanneer ze geen asiel krijgen.

2 Hoe bepaalt de EU of Turkije 3 miljard euro krijgt? En tot welk bedrag kan deze steun oplopen?

De 3 miljard euro gaan in een speciaal fonds. Het geld wordt uitgekeerd naar gelang zich projecten aandienen. Turkije wilde 3 miljard euro per jaar, de EU had het over twee jaar (2016 en 2017). Het compromis spreekt van 3 miljard euro ‘in eerste instantie’ . Dat lijkt veel, maar de migratiecrisis kost Duitsland in 2015 15 miljard euro, bijna 10 miljard meer dan in 2014. Als Turkije die trend kan helpen ombuigen, is de EU spekkoper.

3 Willen Turkije en de EU elkaar nog wel?

Nee, of in ieder geval niet van harte. „We gaan, vasthoudend aan onze criteria, de gesprekken hervatten”, zei premier Rutte. Maar Turkse EU-toetreding „kan nog jaren duren en dan nog is het de vraag of het ervan komt”. Bij de Turken was de reactie onder politici andersom. Premier Davutoglu sprak in Brussel van „een historische dag in ons toetredingsproces”. Turkije is wantrouwend, de EU-leiders doen geen concrete toezeggingen en verbinden overal voorwaarden aan. En het is zeer de vraag of de Turkse bevolking nu opeens weer enthousiast is over EU-lidmaatschap

4 Kan Turkije nog lid van de Europese Unie worden?

Zoals het er nu voorstaat niet. In een recent voortgangsrapport over Turkije spreekt de Europese Commissie van een „in het algemeen negatieve trend met betrekking tot de rechtsstaat en fundamentele rechten”. De rechtspraak en de vrijheid van meningsuiting kampen met „significante tekortkomingen”. En de veiligheidssituatie in Turkije is „ernstig verslechterd”. Dat de EU de banden met Turkije nu weer stevig aanhaalt, stuit dan ook op veel kritiek. Turkse mensenrechtenactivisten zijn bang dat de EU alles slikt wat de Turkse regering doet, zolang de migrantenstroom maar wordt ingedamd.

5 Komen Turken vanaf oktober 2016 inderdaad zonder visum de Schengenzone in?

Turken willen dat dolgraag. Om familie in Nederland te kunnen zien, moeten ze nu stapels documenten overleggen, betalen voor een afspraak bij het consulaat en lang wachten. In totaal gaven Turken vorig jaar 48,8 miljoen euro uit aan visa. Circa 1 op de 8 aanvragen wordt afgewezen. Of dat verandert, hangt sterk van Turkije zelf af. Al in 2013 sprak Turkije met de Commissie een lange lijst eisen af waaraan het moet voldoen.

Daaronder zijn ingrijpende maatregelen, zoals het terugnemen van Turken en niet-Turken die illegaal richting Europa zijn gereisd en het opzetten van een asielsysteem. Dat heeft Turkije nu niet. Vluchtelingen kunnen langdurig ‘te gast’ zijn, zonder dat ze de rechten krijgen die zijn afgesproken in het VN-vluchtelingenverdrag. De lijst is zo lang dat het onwaarschijnlijk is dat Turkije hier daadwerkelijk al in juni 2016 aan zal voldoen.

6 Gaat de EU honderdduizenden door de VN erkende vluchtelingen overnemen uit Turkije?

Dat is wel de bedoeling van onder meer Nederland en Duitsland, maar het is nog lang niet zeker. De Europese Commissie komt binnen twee weken met voorstellen. Het zou voor vluchtelingen veiliger zijn als ze rechtstreeks en legaal vanuit Turkije naar de EU kunnen, ook omdat vluchtelingen daar vaak al zijn geregistreerd.

Het is wel zeer de vraag of alle EU-landen aan dit systeem willen meewerken.