De dictator is weg uit Burkina Faso, maar oude elite niet

De eerste vrije verkiezingen in het West-Afrikaanse land in ruim 25 jaar zijn opvallend rustig verlopen. Het resultaat is paradoxaal: iemand uit de entourage van de afgezette oud-president won. 

Een verkiezingswaarnemer in de hoofdstad Ouagadougou, gehuld in de kleuren van de vlag van Burkina Faso.

Een klein land kan grote hoop opwekken. Twee keer in het afgelopen jaar kwamen de burgers van Burkina Faso (19 miljoen inwoners) in opstand tegen hun dictator. Zondag leidde dat volksverzet tot de eerste ronde van de eerste vrije presidentsverkiezingen in ruim 25 jaar in het West-Afrikaanse land.

Na de soms hevige protesten dit jaar verliep de stembusgang opmerkelijk rustig. Ook elders in Afrika, onder meer in Congo en Burundi, voelen activisten zich geïnspireerd door het voorbeeld van Burkina Faso in hun campagnes tegen alleenheersers die aan het pluche plakken.

Blaise Compaoré, die vorig jaar bij een volksrevolutie werd afgezet als dictator van Burkina Faso, speelde 27 jaar lang een hoofdrol in West-Afrika. Hij verdedigde de Franse militaire en economische belangen in de regio van de Sahel. Compaoré spande in de jaren negentig ook samen met de Libische leider Gaddafi en met de in diamanten handelende terreurmilities in Liberia en Sierra Leone.

Zijn familie bouwde een fortuin op en zo kon Compaoré zijn invloed doen gelden in menig presidentieel paleis, van Parijs tot Dakar (Senegal) en van Abidjan (Ivoorkust) tot N’Djamena (Tsjaad). Toen hij zijn heerschappij vorig jaar met een grondwetswijziging wilde verlengen, kwam zijn volk in opstand. Hij moest het land hals over kop verlaten, wat de machtsverhoudingen in de regio op hun kop zette.

Uitslag geen keerpunt

Vanuit zijn ballingsoord in Ivoorkust bleef Compaoré stoken in Burkina Faso. Leden van zijn uitgebreide patronagenetwerk probeerden drie maanden geleden de klok terug te draaien, toen zij met hulp van een speciale legereenheid de interim-regering van president Michel Kafando wilden afzetten. Opnieuw gingen boze jongeren de straat op om de democratie te verdedigen. Huisvrouwen steunden de straatprotesten door met paplepels op potten te slaan. Zelden wist in Afrika een volksbeweging te zegevieren over de belangen van lang zittende politieke leiders, maar in Burkina Faso leek dat te gebeuren.

Toch leidt die zege op straat nog niet tot het aantreden van een geheel nieuwe, jonge generatie van politieke leiders. Dit is de paradox. Dat de verkiezingen zondag in vrijheid werden gehouden, was het keerpunt, maar de uitslag niet. De veertien kandidaten kwamen vrijwel allen voort uit het oude politieke establishment. Volgens de voorlopige uitslagen ligt oud-premier Christian Kaboré op kop, gevolgd door zijn rivaal Zéphirin Diabré, jarenlang oppositieleider in het parlement maar ook oud-minister van Financiën onder Compaoré en diens economisch adviseur.

De kracht van de burgeroppositie in Burkina Faso is uniek voor Afrika. De lange aanwezigheid in het land van buitenlandse ontwikkelingsorganisaties heeft daaraan bijgedragen. Het korte presidentschap (1983-1987) van de charismatische, jonge en linkse Thomas Sankara is al jaren inspiratiebron voor de jeugd.

Regio in chaos

Maar aan de verkiezingen van zondag deed slechts één ‘sankarist’ deel, de als straatvechter bekendstaande advocaat Bénéwendé Sankara(56). Dat zijn partij geen geld heeft voor een effectieve campagne legt de structurele zwakheid van de buitenparlementaire oppositie bloot. Daardoor kan het oude establishment doorregeren.

De ontwikkelingen in Burkina worden met argusogen gevolgd in de landen van de Sahel-regio. Door de invasie in 2012 van islamitische terreurgroepen in Noord-Mali verkeert de regio in chaos. Migranten, terroristen, spanningen met tribale minderheden en slecht bestuur maken deze uitdrogende streek steeds instabieler.

Toch is Burkina Faso een gunstige uitzondering in de regio. Het land kent geen tribale spanningen, noch een radicale islam. Het leger is er politiek neutraal en de aanzienlijke christelijke minderheid leeft vreedzaam met moslims. In die constellatie kan de oppositie haar rol als luis in de pels blijven spelen, ook al levert ze geen president.