Condoomgebruik onder homo’s neemt af: steeds meer soa’s

Het lukt maar niet om hiv onder homo’s uit te roeien. De GGD wil het virus nu bestrijden met een pil.
Foto ANP / Lex van Lieshout

Hiv, de virale infectie die aids kan veroorzaken, blijft hardnekkig circuleren onder homomannen in Nederland. Weliswaar daalt het aantal nieuwe infecties onder hen, maar uit genetisch onderzoek blijkt dat de hiv-stammen die mensen besmetten zijn nog grotendeels dezelfde als de stammen die in de jaren tachtig in homokringen werden gevonden. Het lukt dus niet de overdracht van het virus te stoppen.

Bijna zeven op de tien nieuwe besmettingen in 2014 in Nederland deden zich voor bij mannen die seks hebben gehad met andere mannen, blijkt uit de jongste cijfers van de Stichting HIV Monitoring. Het condoom als belangrijkste middel om hiv-besmetting te voorkomen, heeft wellicht zijn langste tijd gehad.

„Onveilig vrijen in deze groep is inderdaad sterk toegenomen”, zegt epidemioloog Maria Prins van GGD Amsterdam en hoogleraar bij het AMC. Vanaf midden jaren negentig toen er goede virusremmers op de markt kwamen, stierven mensen met hiv niet langer aan aids. De afschrikwekkende werking was er vanaf en steeds meer mannen lieten het condoom in de verpakking. Dat leidde al snel tot een stijging in seksueel overdraagbare aandoeningen en niet veel later nam ook het aantal nieuwe hiv-infecties onder homomannen toe, met een piek van 800 in 2008.

Minder condooms, meer soas

„Het gedrag van mensen is moeilijk te veranderen”, zegt Prins, „Er zal altijd een groep blijven die slecht te bewegen is om altijd veilig te vrijen.” En hoewel het aantal nieuwe hiv-diagnoses licht daalt, blijven andere seksueel overdraagbare aandoeningen (soa’s), zoals gonorroe en syfilis onder homomannen zich verspreiden. Dat is een teken dat het condoomgebruik verder afneemt. Prins: „Soa’s hebben een duidelijker link met risicogedrag dan hiv.”

„We proberen door bron- en contactopsporing de partners van personen met een hiv of soa- infectie te bereiken en te testen, en zo te zorgen dat ze eerder in behandeling komen en virussen en bacteriën niet verder verspreiden”, zegt Prins. Maar dat werkt lang niet altijd.„Homomannen hebben naast vaste partners en soms ook losse partners met wie ze - vaak anoniem - seks hebben. Vroeger vonden die contacten elkaar vaak op vaste plekken, een bepaalde straat, sauna, parkje of parkeerplaats. Er waren regelmatige bezoekers. Maar door de komst van internet en sociale media zijn die ontmoetingen veel willekeuriger en anoniemer geworden.”

Gezondheiddiensten proberen mensen uit de risicogroepen te bewegen om zich vaker te laten testen, om het onbewust infecteren van anderen te voorkomen en om seropositieve mensen eerder te kunnen behandelen met virusremmers. De preventie is steeds pragmatischer geworden en afgestemd op de individuele persoon, om maar geen kansen onbenut te laten.

De mensen die zich laten onderzoeken bij een een soa-polikliniek krijgen niet langer het paternalistische advies condooms te gebruiken, zegt Prins. „In plaats daarvan krijgen ze een zogeheten motivational interview, waarin ze worden geholpen zelf eventuele problemen te onderkennen en te bedenken hoe zij hun gedrag kunnen veranderen zodat het veiliger wordt. Maar in de praktijk komt slechts een derde van de mannen uit de hoogrisicogroep regelmatig terug op een soapoli.”

Een pil tegen hiv

In samenwerking met de GGD Amsterdam is deze zomer een studie gestart naar PrEP, een virusremmer die mannen preventief kunnen slikken om te voorkomen dat zij besmet raken tijdens onbeschermde seks.

Over de inzet van PrEP is veel discussie, weet Prins, ook omdat andere geslachtsziekten door onveilig vrijen toe kunnen nemen. „Toch zie ik een groot voordeel”, zegt Prins, „Het gaat hier om hoogrisico-mannen, de categorie die veelt kans loopt om binnen een aantal jaar met hiv besmet te raken. We weten uit eerdere studies al dat het middel goed werkt, als mannen trouw hun pilletje nemen. De eerste studies in Europa moesten bij een tussentijdse analyse worden opgebroken, omdat het middel zo goed werkte dat het niet langer verantwoord was om mannen geen PrEP te geven. Met PrEP krijgen mannen hun seksuele vrijheid terug, en het biedt de kans om ook deze groep te bereiken.”

Bij de GGD Amsterdam loopt ook een proef met het verstrekken van een zelftest, een speekseltest om hiv op te sporen (time2test.nl). Die test is niet geschikt om een recente infectie op te sporen en bedoeld voor alle mensen die langer dan 3 maanden geleden risico hebben gelopen, maar Prins denkt dat het helpt om de drempel voor testen zo laag mogelijk te houden. „Anders bestellen mensen een thuistest uit de Verenigde Staten. Op deze manier zijn ze meteen bij ons in beeld. Als de testuitslag positief is kunnen we mensen zo snel mogelijk naar behandelcentra verwijzen.”

Lukt het hiermee om het aantal hiv-besmettingen naar nul terug te bregen? „De laatste slag is een uitdaging, maar ik geloof wel dat het een kans heeft”, zegt Prins, „Maar ik denk niet dat we alle besmettingen kunnen uitbannen.”