Zes vragen over het akkoord tussen de EU en Turkije

De Turkse premier Davutoglu met EU-'president' Donald Tusk. Foto Emmanuel Dunand / AFP

De EU en Turkije sloten zondag een akkoord over de stroom migranten die via Turkije naar Europa reist. Turkije krijgt 3 miljard euro om vluchtelingen beter op te vangen en de toestroom naar de EU sterk te verminderen. In ruil daarvoor zou Turkije weer zicht krijgen op het EU-lidmaatschap en, als het land aan de voorwaarden voldoet, mogen Turken straks zonder visum naar de EU reizen. Bovendien zouden er plannen zijn om Turkije te ontlasten en honderdduizenden door de VN erkende Syrische vluchtelingen vanuit Turkije over te brengen naar de EU. Al werden daarover zondag geen concrete afspraken gemaakt.

1: Hoe denkt Turkije de migrantenstroom te kunnen indammen?

Premier Rutte zei van Turkije te verwachten dat het aantal migranten dat illegaal de grens met Griekenland passeert wordt teruggebracht „richting nul”. Desondanks zei de Turkse premier Ahmet Davutoglu zondag in Brussel dat het onmogelijk is garanties te geven dat het aantal migranten omlaag gaat, omdat dit samenhangt met de ontwikkelingen in Syrië.

„Ik kan garanderen dat Turkije zich aan alle beloften in het actieplan houdt.”

In dat actieplan staan maatregelen als het versterken van de kustwacht en betere samenwerking met Europees grensagentschap Frontex, maar geen harde aantallen over minder migranten richting Europa. Maandagochtend pakte de Turkse politie tijdens een operatie langs de kust wel 1.300 migranten op die de oversteek naar Griekenland wilden maken. Ze werden overgebracht naar detentiecentra.

De EU en Turkije hopen mensen vooral te ontmoedigen de oversteek te wagen door de levensomstandigheden voor vluchtelingen in Turkije te verbeteren en door de kans te vergroten dat migranten die de EU hebben weten te bereiken worden teruggestuurd wanneer ze geen asiel krijgen.

2: Hoe bepaalt de EU of Turkije 3 miljard euro krijgt en tot welk bedrag kan deze steun oplopen?

De 3 miljard euro gaan in een speciaal fonds. De Europese Commissie en de EU-lidstaten zijn in het bestuur daarvan vertegenwoordigd, Turkije schuift aan als waarnemer. Vervolgens worden projecten rondom vluchtelingen beoordeeld en gefinancierd. Die kunnen van de Turkse overheid zijn, maar ook van Unicef, de UNHCR of andere hulporganisaties. Het is niet zo dat het bedrag in één keer wordt overgemaakt: het wordt uitgekeerd naar gelang zich projecten aandienen.

Turkije wilde 3 miljard euro per jaar, de EU had het over twee jaar (2016-2017). Het zondag bereikte compromis spreekt van 3 miljard euro ‘in eerste instantie’ – het kan dus ook meer worden. Dat lijkt veel, maar de migratiecrisis zal Duitsland alleen dit jaar al 15 miljard euro kosten, bijna 10 miljard meer dan in 2014. Als Turkije die trend kan helpen ombuigen, is de EU spekkoper.

3: Willen Turkije en de EU elkaar nog wel?

Nee, of in ieder geval niet van harte. „We gaan vasthoudend aan onze criteria de gesprekken hervatten”, zei premier Rutte zondag. Maar Turkse EU-toetreding „kan nog jaren duren en dan nog is het de vraag of het er van komt”. Dat vat het enthousiasme hierover goed samen. Veelzeggend was dat EU-leiders zondag vooral de nadruk legden op de rol die Turkije kan spelen bij het oplossen van de vluchtelingencrisis en nauwelijks op een eventueel EU-lidmaatschap van het land.

Bij de Turken was de reactie onder politici precies andersom. Premier Davutoglu sprak in Brussel van ‘een historische dag in ons toetredingsproces’. En: „We willen deel uitmaken van de Europese familie.” Nadat ze zich jarenlang afgewezen en vernederd voelden door Europa, zijn ze nu trots dat de EU de Turkse hulp zo hard nodig heeft. Ze zijn wel wantrouwend, want de EU-leiders doen geen concrete toezeggingen en verbinden overal voorwaarden aan. Het is bovendien maar zeer de vraag of de Turkse bevolking nu ook opeens weer enthousiast is over EU-lidmaatschap.

4: Kan Turkije nog toetreden tot de EU?

Zoals het er nu voorstaat niet. In een recent voortgangsrapport over Turkije spreekt de Commissie van een „in het algemeen negatieve trend met betrekking tot de rechtsstaat en fundamentele rechten”. De rechtspraak en de vrijheid van meningsuiting kampen met „significante tekortkomingen”. En de veiligheidssituatie in Turkije is „ernstig verslechterd”.

Dat de EU de banden met Turkije nu weer stevig aanhaalt, stuit dan ook op veel kritiek. Eurocommissaris Timmermans verdedigde de deal zondag niettemin. „Je verbetert de mensenrechten niet door met de rug naar Turkije te gaan staan”, zei hij in Nieuwsuur. De deal biedt „juist een kans” om te praten over onderwerpen die moeilijk liggen in Turkije.

Turkse mensenrechtenactivisten zijn bang dat de EU alles slikt wat de Turkse regering doet, zolang de migrantenstroom maar wordt ingedamd. Terwijl ze juist graag zouden zien dat de EU de Turkse regering dwingt minder geweld te gebruiken tegen eigen burgers en de persvrijheid te respecteren.

5: Mogen Turken vanaf oktober 2016 inderdaad zonder visum de Schengenzone in?

Turken willen dat dolgraag. Om even bij familie in Nederland op bezoek te gaan, moeten ze nu stapels documenten overleggen, geld betalen voor een afspraak bij het consulaat en lang wachten. Dat vinden ze lastig, vernederend en geldverspilling. In totaal gaven Turken in 2014 48,8 miljoen euro uit aan visa. Ongeveer 1 op de 8 aanvragen wordt afgewezen.

Of daar verandering in komt, hangt in hoge mate van Turkije zelf af. Al in 2013 kwamen de Commissie en Turkije een lange lijst eisen overeen waaraan Turkije moet voldoen. Afgelopen zondag is alleen afgesproken dat Turkije sneller aan die voorwaarden gaat voldoen.

Op de lijst staan ingrijpende maatregelen, zoals het terugnemen van Turken en niet-Turken die illegaal richting Europa zijn gereisd en het opzetten van een asielsysteem. Dat heeft Turkije nu niet. Vluchtelingen kunnen langdurig ‘te gast’ zijn, maar geen echte verblijfstitel krijgen waaraan ze de rechten kunnen ontlenen zoals afgesproken in het VN-vluchtelingenverdrag. Ook moet Turkije beter controleren wie Turkije in- en uitreizen. De lijst eisen is zo lang en vergaand dat het onwaarschijnlijk is dat Turkije hier daadwerkelijk al in juni 2016, als de Commissie dat gaat controleren, aan zal voldoen.

Maar onmogelijk is het niet. Turkije is een centraal bestuurd land. De regering heeft een ruime meerderheid in het parlement. Als het de regering écht menens is, kunnen wetten snel worden aangenomen en uitgevoerd.

6: Gaat de EU honderdduizenden door de VN erkende vluchtelingen overnemen uit Turkije?

Dat is wel de bedoeling van onder meer de Nederlandse en Duitse regering, maar het is nog lang niet zeker. De Europese Commissie komt binnen twee weken met voorstellen. Het zou voor vluchtelingen heel goed zijn als ze rechtstreeks en legaal vanuit Turkije naar de EU kunnen. Die procedure is mogelijk gemakkelijker dan de huidige aanpak, waarbij de EU probeert asielzoekers over landen te verdelen, want dat verloopt uitermate moeizaam. Dat komt onder meer doordat daarvoor een eerste deel van de asielprocedure, waarin wordt gecontroleerd om wie het gaat en waar de persoon vandaan komt, gelijk bij binnenkomst in de EU moet gebeuren. Op plaatsen zoals de Griekse eilanden die duizenden vluchtelingen en migranten per week te verwerken krijgen is daar te weinig capaciteit voor. Bovendien hebben lokale overheden geen zin om met de achterblijvers, migranten die niemand in de EU wil hebben, te blijven zitten. Een ander probleem is dat veel vluchtelingen zich niet naar een willekeurig Europees land willen laten transporteren, maar naar Duitsland of Zweden. Rechtstreeks herhuisvesten vanuit Turkije is kansrijker omdat vluchtelingen daar vaak al zijn geregistreerd. Het is bovenal menswaardiger en eerlijker, omdat niet alleen de vluchtelingen die eerst een barre tocht overleven kans maken op een veilig bestaan in Europa. Het is wel zeer de vraag of alle EU-landen aan dit systeem willen meewerken. Zo niet, dan is het de vraag of er EU-landen zijn die mee willen doen, terwijl andere landen blijven weigeren om vluchtelingen te accepteren.