Wat wil de kunstenaar hiermee zeggen?

Arjen van Veelen schrijft wekelijks over een nieuwsfoto. Vandaag: hoe het verschil tussen dier en mens vervaagt.

In Enschede hadden onbekende mensen veertien varkenskoppen neergelegd op de plek waar een asielzoekerscentrum moest komen. Negen koppen lagen op het hek, vier op de grond „en één kop hangt in een stoplicht”, noteerde dagblad Tubantia nauwkeurig. Een intrigerend tableau, met name die ene kop in het stoplicht. Wat wil de kunstenaar hiermee zeggen?

Lastig. Het betrof hier een werk zonder titel. De lokale politie benadrukte dat er geen gerichte bedreiging was, „er is in elk geval sprake van een milieudelict”.

De wethouder die verantwoordelijk is voor het asielzoekerscentrum verschoonde zich van een reactie. Omdat, zo liet de woordvoerder weten, „er geen duidelijke relatie is aangetoond tussen deze vondst en de komst van het azc”.

Je moet inderdaad niet te snel conclusies trekken. Zo’n varkenskop kan ook bij toeval in een stoplicht zijn beland. Het was de wind, mijn kind! Of zoals mijn oude hoogleraar Grieks zei: conclusies trekken betekent stoppen met nadenken.

Laten we ons beperken tot het kunstwerk zelf. Op de foto zien we een detail, één van de veertien blote dode koppen, geklemd tussen een paal en een hek. Er naast een homp vlees. Een beetje zoals de mensenhoofden die barbaren in het Midden-Oosten vorig jaar op een hek legden, waarvoor mensen op de vlucht gingen, die hier geconfronteerd worden met…

Maar we gaan al weer te snel. Terug naar de kop, of eigenlijk de halve kop, doorkliefd in het slachthuis. In het reusachtige, nieuwsgierige oor zit nog een gat, waarschijnlijk van een oormerk, wondje van de industrie. Het voorhoofd leunt tegen de paal. De kop lijkt van marsepein, er is een gezicht in geboetseerd. Het oog is gesloten, de gelaatstrekken vertrokken, alsof het varken zichzelf voor de kop slaat over iets heel doms.

Laatst klaagde de directeur van Artis in deze krant dat de ‘vermenselijking van dieren’ steeds verder gaat. Daarom krijgen dieren geen naam meer in zijn dierentuin. Een logisch standpunt voor een dierentuindirecteur: als dieren te menselijk worden, gaan bezoekers zich afvragen waarom ze dan in hokken zitten. Maar de maatschappelijke trend lijkt me juist dat het verschil tussen dier en mens vervaagt. Dat is een van de redenen dat velen geen vlees meer lusten.

En het varken is het menselijkst van alle dieren. Net als wij zijn ze roze en slim. „Je komt geregeld getuigenissen tegen over hun liefde voor muziek”, zoals essayist Rudy Kousbroek decennia terug al in deze krant schreef, „en ze kijken graag televisie”.

Misschien wilde de kunstenaar precies dat zeggen: schaf het kunstmatig onderscheid tussen mens en dier af, sommige varkens zijn immers mensen en sommige mensen zijn varkens; laten we het beestje bij de naam noemen.

Maar dit blijft pure speculatie. Ook de lokale krant wist het antwoord niet. In plaats daarvan mochten de lezers het zeggen, via een verkiezingspoll op de site. Democratie is wie zijn handen in onschuld wil wassen: zegt u ’t maar.

Lezers konden kiezen tussen (a) „Het is een noodkreet van mensen die zich niet gehoord voelen” of (b) „Er zijn vele manieren van actievoeren maar dit gaat te ver” of (c) „Hoe diep zijn we in dit beschaafde land nou eigenlijk gezakt?”. De lezers bleken verdeeld tussen (a) een noodkreet en (c) diep gezakt.

Ook duizenden lezers van De Telegraaf bogen zich over het kunstwerk. Iedereen snapte meteen wat het kunstwerk betekende. Het was natuurlijk een haatmisdaad tegen moslims. Er bestond grote sympathie.

„Als je het met de moordpartij in Parijs vergelijkt, is dit een ludieke actie die geen mensenlevens kost”, schreef een Telegraaf-lezer die veel bijval kreeg. Met ISIS als drempel voor barbarij, ben je inderdaad al snel beschaafd.

Het is de trend om ons in zulke mensen te verplaatsen. Ook onze premier Rutte waarschuwde dit weekend bijvoorbeeld tegen vluchtelingen, niet met varkenskoppen, maar met krantenkoppen. „Zoals we allemaal weten van het Romeinse Rijk: grote rijken storten in als de grenzen niet goed worden beschermd”, zei hij in een interview. In oktober zei hij dat ook al. Wat de VOC was voor Balkenende, is het Romeinse Rijk voor Rutte.

Zoals we allemaal weten van het Romeinse Rijk, is het fijn om slaven te houden en mensen voor de leeuwen te gooien. Maar het gaat natuurlijk niet om de inhoud van de parallel. Rutte c.s. hopen al jaren met xenofobie-light de wind uit de zeilen te halen van de ‘echte’ xenofoben.

Uiteraard gebeurt het omgekeerde. Het plebs radicaliseert. De rot komt van binnen het rijk. Want als zelfs de premier zegt dat ons rijk op instorten staat, dan is onze haat gerechtvaardigd. Zo’n varkenskop blijkt veel effectiever dan het stemhokje (daarom zijn de opkomstcijfers wellicht ook zo laag). Want de leiders zien het niet meer als maffiapraktijk, maar als oprechte cri de coeur.