EU en Turkije sluiten akkoord over vluchtelingenaanpak

In ruil voor 3 miljard euro en versnelde toelatingsgesprekken gaat Turkije helpen de vluchtelingenstroom in te dammen.

De Turkse premier Ahmet Davutoglu en EU-president Donald Tusk na afloop van de top. Foto Eric Vidal/Reuters

De EU en Turkije hebben zondagavond een akkoord bereikt over het indammen van de vluchtelingenstroom naar Europa. In ruil daarvoor krijgt Turkije onder andere 3 miljard euro en versnelde gesprekken over toetreding tot de EU.

Dat is te lezen in een verklaring die de EU heeft gepubliceerd. Het geld is bedoeld om Syrische vluchtelingen die opgevangen worden in Turkije te helpen. Dat zijn er volgens Turkije op dit moment zo’n 2,2 miljoen. Zij moeten betere basisvoorzieningen, onderwijs en gezondheidszorg krijgen, naast toegang tot de arbeidsmarkt.

De gesprekken over de toetreding van Turkije worden op 14 december hervat, en het proces moet worden versneld in 2016, zo kwamen beide partijen overeen. Daarnaast moet het in oktober 2016 mogelijk worden voor Turken om zonder visum naar de Schengenzone te reizen, mits Turkije aan bepaalde voorwaarden voldoet. Hoe de afspraken in het akkoord moeten worden nageleefd en hoe gecontroleerd moet worden hoe dit wordt gedaan, is nog niet ingevuld.

Na afloop van de bijeenkomst bleek volgens correspondent in Brussel Stéphane Alonso dat het akkoord toch een “ongemakkelijk huwelijk” is.

“Wat heel interessant is, is dat de Turken vooral nadruk leggen op het feit dat de onderhandelingen over toetreding tot de EU nieuw elan krijgen. Europa benadrukt echter dat Turkije nu gaat helpen met de beperking van de vluchtelingenstroom. Zo leggen beide partijen het akkoord anders uit.”

Niet wat de Turken hadden gehoopt

De Turkse premier Ahmet Davutoglu sprak van een “historische dag” en zei dat er voortaan jaarlijks twee toppen zullen plaatsvinden tussen de EU en Turkije. Volgens persbureau AP zei Davutoglu dat Turkije en de EU de prijs betalen voor de “falende” wijze waarop de VN de crisis in Syrië hebben aangepakt.

Maar de overeenkomst is voor de Turken niet precies wat ze hadden gehoopt, zegt correspondent in Turkije Marloes de Koning:

“De Turken hadden gehoopt er meer uit te halen en daar leek het ook lange tijd op. Maar op aandringen van Cyprus is de tekst, en dan met name het deel over de EU-toetreding, sterk afgezwakt. De toezeggingen daarover zijn nogal vaag, dus we moeten nog maar zien wat er van terecht komt. Wat betreft het reizen zonder visum, dat traject is iets versneld, maar nu ook volledig afhankelijk gemaakt van Turkije zelf. Als zij niet aan de afgesproken voorwaarden voldoen, komt dat plan er niet. En het geld zullen de Turken nodig hebben, maar gaat eigenlijk naar zaken waar al geld naartoe ging, en waarvan het eigenlijk logisch is dat de EU daaraan meebetaald. Wat dat betreft is dit akkoord meer een begin dan een afronding.”

Dat Turkije akkoord is gegaan met de voorwaarden in de huidige overeenkomst, heeft volgens De Koning te maken met de timing van de top.

“Turkije was lange tijd net als de EU niet zo happig op toetreding. Maar er zijn weinig alternatieven, weinig andere partijen om vriendjes mee te worden, en om het land heen woedt er oorlog. Het zou ook mogelijk zo kunnen zijn dat het conflict tussen Turkije en Rusland daar een schepje bovenop heeft gedaan.”

Voorstel voor legaal immigratiekanaal

EU-president Tusk zei na afloop dat dit akkoord “the rules of the game” verandert:

“Laat ik duidelijk zijn: we verwachten van niemand dat zij onze grenzen voor ons bewaken. Dat moet en zou alleen door Europeanen gedaan moeten worden. Maar we verwachten dat dit een grote stap is in de richting van het indammen van de vluchtelingenstroom naar de EU vanuit Turkije.”

Toch was het weer een “hele bevalling” om alle EU-landen aan boord te krijgen van de verklaring, zegt correspondent Stéphane Alonso in Brussel:

“Op een gegeven moment zei Juncker: “it takes two to tango“, daarmee verwijzend naar de samenwerking tussen de EU en Turkije. Tusk vulde dat aan met de woorden “it was more like a macarena“. Daaruit blijkt maar weer hoeveel moeite het heeft gekost om alle neuzen dezelfde kant op te krijgen.”

In de marge van de top hebben de EU-lidstaten op initiatief van een kopgroep van acht landen, waaronder Nederland, afgesproken dat de Europese Commissie binnen twee weken met een voorstel moet komen om, als Turkije alle afspraken van dit akkoord nakomt, 100.000 tot 400.000 Syrische vluchtelingen op legale wijze naar Europa te krijgen. Dat voorstel moet vervolgens worden voorgelegd aan de lidstaten en het Europees parlement.

Vier uur

De Brusselse top met alle Europese regeringsleiders en de Turkse regering duurde zo’n vier uur. Voorafgaand aan de bijeenkomst berichtte Reuters op basis van een conceptovereenkomst al over het bedrag van 3 miljard euro en het visumvrije reizen.

Het was voor het eerst dat de 28 EU-leiders op een speciale top met de Turkse regering om tafel gingen zitten om tot een actieplan te komen om de vluchtelingencrisis op te lossen. In oktober was er al een conceptakkoord gesloten.