Turkije wil bij Europa geen genadebrood meer eten

Zonder Turkije kan de EU de vluchtelingencrisis uit Syrië niet aan. Ankara weet dat en neemt geen genoegen meer met een dralend Brussel.

Migranten proberen, eerder deze maand, ’s nachts de Grieks-Macedonische grens over te steken riching West-Europa.

Het moet een feestje worden, de top die EU-leiders zondag in Brussel met Turkije houden. „Een viering”, in de woorden van gastheer Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders. Maar hoe gezellig wordt het?

De afgelopen dagen hebben de EU-diplomaten gejaagd de laatste puntjes op de i gezet van een deal die Turkije weer een plek moet geven binnen de Europese familie, en de vrede binnen die familie zelf weer wat moet herstellen. In ruil voor onder meer 3 miljard euro zal Turkije zondag in Brussel beloven Europa te helpen om de vluchtelingencrisis te boven te komen.

Die crisis trekt een zware wissel op de solidariteit en het systeem van vrij reizen (Schengen) binnen Europa. Behalve door Cyprus en Griekenland wordt de deal toegejuicht: andere ideeën ontbreken of werken niet.

Het overgrote deel van de (Syrische) vluchtelingen komt via Turkije binnen. Het zou de EU een lief ding waard zijn als die ongereguleerde toestroom stopt.

Aan de andere kant: een knieval maken voor een land dat in een recent EU-rapport nog werd afgebrand om zijn gebrek aan persvrijheid, is pijnlijk. EU-diplomaten deden deze week alles om de vernedering te beperken. De miljarden, benadrukken ze, zijn niet voor de Turkse regering, maar voor vluchtelingen: voor hulporganisaties dus. Er is groot gebrek aan scholen, gezondheidszorg en huisvesting. Het sleutelwoord van EU-landen is ‘conditionaliteit’: zoveel mogelijk voorwaarden inbouwen, zodat het geld goed wordt besteed, liefst aan projecten die de migratiedruk op Europa verminderen.

Volgens ingewijden ergeren de Turken zich. Tot nu toe onderhandelden zij vooral met de tweede man van de Europese Commissie, Frans Timmermans. Afgelopen zaterdag leverde dat een tekst op voor de gezamenlijke verklaring die EU-leiders en de Turkse premier Davutoglu zondag gezamenlijk willen afleggen. Dat EU-diplomaten hier vervolgens nog uitgebreid aan gaan sleutelen, valt niet goed. De Turken zijn bang dat wat Timmermans toezegt, niet overeind blijft - echte beslissingsmacht heeft de Europese Commissie immers niet.

Ankara heeft reden om achterdochtig te zijn. Van de 3 miljard euro komt 500 miljoen uit de EU-begroting, de rest moet uit nationale begrotingen komen. Dat zorgt onmiddellijk voor een hoop gemor. Sommige landen, waaronder Nederland, willen dat er méér van de Europese middelen wordt gebruikt. En Griekenland en Cyprus staan niet te springen om geld over te boeken naar hun historische vijand.

Nog veel complexer is het als het gaat om de onderhandelingen over toetreding van Turkije tot de EU. Onderdeel van de deal is de belofte dat die nieuw elan krijgen. Cyprus blokkeert de opening van vijf ‘hoofdstukken’ in de onderhandelingen, wegens het conflict over Noord-Cyprus, dat is bezet door Turkije. Het is een van de weinige manieren waarop het eilandje druk kan uitoefenen op het veel grotere Turkije. Cyprus eist dat de EU geen concrete beloften aan Turkije doet over het openen van hoofdstukken; het maakte deze week zelfs bezwaar tegen het woordje ‘toetreding’. Onder meer daarover werd dit weekend in Brussel nog onderhandeld.

Het kwam EU-lidstaten lang prima uit dat Cyprus onderhandelingen met Turkije blokkeerde. Dan hoefden ze dat zelf niet te doen. In veel landen is er weerstand tegen mogelijke toetreding van Turkije. Dat ligt anders nu Turkije opeens keihard nodig is. De druk binnen de EU op Cyprus om concessies aan Turkije te doen neemt toe. Naar verwachting komen onderhandelingen over een oplossing voor het conflict op Cyprus het komende half jaar in een stroomversnelling.

De Turken voelen feilloos aan hoe wanhopig Europa is. Terwijl EU-leiders het hadden over 3 miljard euro voor een tweejarige periode (2016-2017), praatten de Turken over dat bedrag per jaar. In de door Timmermans bereikte compromistekst wordt nu gesproken over 3 miljard ‘in eerste instantie’. Ook onderdeel van de deal: de afspraak om twee keer per jaar een EU-Turkije-top te houden.

Concessies doen aan Turkije kost Europese regeringsleiders ook om politieke redenen moeite. Zolang geen land in Europa Turkije echt bij de unie wilde hebben, was het gemakkelijk kritiek te hebben op schendingen van mensenrechten in Turkije. Nu is dat lastiger, terwijl er genoeg redenen zijn om bezorgd te blijven over ontwikkelingen in Turkije, zoals de strijd met de Koerden en persvrijheid.

Ankara maakt het de Europeanen zondag wat gemakkelijker door niet president Erdogan te sturen, de machtigste man in het land, maar premier Davutoglu.

De laatste ontmoeting tussen Commissie-voorzitter Juncker, Europees ‘president’ Tusk en Erdogan, tijdens de recente G20-top in Antalya, verliep stroef. Erdogan refereerde aan Juncker als de ex-premier van een land met het ‘formaat van een Turkse stad’.

Die minachting klinkt ook door in Turkse commentaren op de onderhandelingen. Zowel voor- als tegenstanders van de regering vinden dat de EU Turkije aan het lijntje houdt, met een oude belofte: Turkije is immers al sinds 1999 kandidaat-lid.

Dat er nu geld op tafel moet komen, vinden zij vanzelfsprekend. De opvang van meer dan twee miljoen vluchtelingen uit Syrië heeft Ankara zelf al 7 miljard euro gekost.