Race naar de bodem in de zorg

De grootste thuiszorgorganisatie van Nederland, met 12.000 werknemers, vroeg vrijdag uitstel van betaling aan.

Persbijeenkomst waarop TSN surseance aankondigt. Foto PIROSCHKA VAN DE WOUW / ANP

1 Hebben de 40.000 ouderen en gehandicapten met een huishoudelijke hulp van TSN maandag nog zorg?

Ja. De onderneming heeft uitstel van betaling aangevraagd. Dat is een procedure die erop gericht is om een organisatie te laten overleven. TSN Thuiszorg is nog niet failliet en blijft voorlopig draaien alsof er niets gebeurd is, alleen nu wel met een door de rechter-commissaris aangestelde bewindvoerder aan het roer.

2 Dus voor de hulpbehoevenden verandert er helemaal niets?

Op maandag niet, nee. Maar de vooruitzichten zijn somber. Zelfs de directeur van TSN Thuiszorg zegt geen mogelijkheden te zien voor een doorstart. Het bedrijfsonderdeel met 12.000 huishoudelijke hulpen lijdt structureel verlies. De loonkosten zijn fors hoger dan de tarieven die gemeentes willen betalen bij de aanbesteding van huishoudelijke hulp. Dat betekent dat een faillissement nakende is en dat de kans klein is dat personeel in één vloeiende transactie over gaat naar een andere thuiszorginstelling. Dat de hulpbehoevenden dus binnenkort een ander gezicht over de vloer krijgen lijkt een kwestie van tijd.

3 Maar die hulp in de huishouding is wel gegarandeerd?

Gemeentes hebben de verantwoordelijkheid om huishoudelijke hulp te organiseren, daar krijgen ze ook budget voor van het Rijk. TSN Thuiszorg is in 300 gemeentes actief. Dat betekent dat bij een eventueel bankroet 300 gemeentes voor 40.000 ouderen en gehandicapten elders thuiszorg moeten inkopen. Aangezien de gemeentes dat alleen tegen bodemtarieven willen doen – zo leert de praktijk – is het voorland dat dit gebeurt bij andere organisaties die met tijdelijke contracten werken of met zogeheten alfahulpen, goedkope zzp’ers die geen pensioen en vakantiegeld opbouwen. Overigens kan de gemeente zelfs besluiten om te stoppen met huishoudelijke hulp en een algemene voorziening voor mensen in nood in te stellen. Daar bestaan ook voorbeelden van.

4 Waarom blijven gemeentes die bodemtarieven betalen?

Dat is ook voor TSN Thuiszorg een vraag. De organisatie heeft eerder dit jaar een paar keer alarm geslagen. Eerst alleen, als grootste thuiszorgorganisatie. En later stuurde TSN met een aantal andere branchegenoten een brandbrief naar staatssecretaris Van Rijn (Zorg, PvdA). Toen werd al gewaarschuwd voor een sociaal slagveld. Dat dat geen effect had, ligt misschien aan het feit dat ondernemers niet alleen dreigen maar ook doen en dat politici dat verkeerd hebben ingeschat. De banen hoeven niet terug te komen. Het kabinet rekende vorig jaar uit dat de bezuinigingen op de thuiszorg in 30.000 minder banen resulteren. De vakbonden claimen dat een veelvoud ervan verdwijnt.

5 Heeft de rechter dit bedrijfsdebacle veroorzaakt?

Eerder deze maand verbood de rechter TSN om bij 4.000 medewerkers het loon ingrijpend te verlagen. Sommige werknemers zouden er zelfs 20 to 30 procent op achteruitgaan. Dit was volgens TSN onvermijdelijk door het grote verschil tussen gemeentelijke vergoedingen en hoogte van CAO-loonschalen in de thuiszorg. Het verbod door de rechter – een werkgever kan niet zomaar het loon verlagen – was de trigger tot de surseance. Maar eerdere faillissementen tonen dat loonsverlagingen niet zaligmakend zijn. Zowel bij Thebe (2.000 werknemers) als Pantein/Vivent (1.750 werknemers) werden eerst lonen vrijwillig verlaagd en gingen de bedrijven daarna alsnog failliet. Daardoor vlogen de medewerkers op een lager salarisniveau de WW in. Je kunt de werknemers hun reactie dus moeilijk verwijten, al was het maar omdat de werkgevers nooit baangaranties kunnen geven.

6 Is dit het failliet van de thuiszorg?

Als je naar de bedrijven kijkt wel. Organisaties breken als rietjes af, ongeacht hun omvang. De concurrentie vindt alleen plaats op tarieven, dus op loonkosten van werknemers. Dat betekent dat oudere, dure, werknemers worden vervangen door jongere en goedkopere. En dat vaste contracten worden vervangen door tijdelijke contracten en door alfahulpen. TSN rept van „draaideurconstructies”. Organisaties met een verleden zijn in het nadeel: daar groeien werknemers met een vast contract en een CAO automatisch door naar onrendabele hoogtes. Niet dat er zoveel verdiend wordt door huishoudelijke hulpen, maar de vergoedingen van gemeentes zijn door extreme bezuinigingen zo laag. Dan duik je snel onder de kostprijs en lijd je verlies. Het doet denken aan de cassières waarvan de supermarkt ze op een leeftijd van 18 te oud en te duur vindt. Dit is een race naar de bodem. De menselijkheid van de zorg, het bekende gezicht dat regelmatig over de vloer komt, verdwijnt langzaam uit het straatbeeld. Die krijgt op die manier dezelfde vluchtigheid als een pizzakoerier. Die verschraling is een gevolg van het politieke besluit veel op de thuiszorg te bezuinigen en door de manier waarop gemeentes omgaan met een lager budget.