Hoe lang zal hun verbond duren?

PvdA en GroenLinks werken samen aan een ‘klimaatwet’. Stap één in toekomstige linkse samenwerking? Schijn bedriegt.

Diederik Samsom (PvdA), Jesse Klaver (GroenLinks) en Emile Roemer (SP) tijdenss het Tweede Kamerdebat over de aanslagen in Parijs.

Twee lachende mannen die het roerend met elkaar eens zijn: het mediaoffensief van de ‘klimaatwet’ riep deze week herinneringen op aan de lancering van Rutte II. Toen vormden Diederik Samsom (PvdA) en Mark Rutte (VVD) het gelukzalige duo, deze keer waren het Samsom en Jesse Klaver (GroenLinks).

Deze klimaatwet is een uniek initiatief, zo luidde de boodschap. Twee fractieleiders – één van de coalitie, één uit de oppositie – die samen hun gewicht achter een initiatiefwet gooien. Als het allemaal doorgaat, zijn kabinetten straks wettelijk verplicht om klimaatdoelen na te leven. En in 2050 moet alle energievoorziening duurzaam zijn.

Je zou deze klimaatwet kunnen zien als een concrete stap op weg naar linkse samenwerking. Althans, dat is hoe sommige PvdA’ers en GroenLinksers hem interpreteren. „Ik heb al eerder gezegd: links moet samenwerken in de Tweede Kamer, niet beginselen uitwisselen of verkiezingsprogramma’s naast elkaar leggen”, zegt oud-GroenLinks-leider Bram van Ojik. „Dit is een mooi voorbeeld.”

De Amsterdamse oud-wethouder Pieter Hilhorst (PvdA) noemt de klimaatwet „een offensief links plan, precies wat nodig is”. Hij somt spontaan twee andere onderwerpen op die PvdA en GroenLinks samen zouden moeten aanpakken: het „organiseren van solidariteit op de arbeidsmarkt” en „de toegang tot de verzorgingsstaat bewaken”.

Is het klimaatverbond van Samsom en Klaver inderdaad een eerste stap in een gemeenschappelijk offensief? Links heeft er in Nederland nog nooit zo beroerd voorgestaan: terwijl de PvdA volgens peilingen gedecimeerd zou worden bij volgende verkiezingen, weten GroenLinks en de SP daar slechts mondjesmaat van te profiteren. De handen ineenslaan zou dus een logische stap zijn.

Maar schijnt bedriegt. Ondanks de show van eendracht over het klimaat lijkt verdere linkse samenwerking op dit moment verder weg dan ooit, blijkt uit gesprekken met betrokkenen.

Klaver kijkt niet alleen naar links

Belangrijkste reden: de komst van Jesse Klaver. De jonge, nieuwe leider heeft zijn partij sinds dit voorjaar een fikse dosis nieuw elan en zelfvertrouwen gegeven. In de peilingen staat GroenLinks nu bijna op dezelfde hoogte als de PvdA – een situatie die tot voor kort ondenkbaar was. Zoals een prominente GroenLinkser zegt: „Jesse heeft bij de verkiezingen straks toegang tot de machtsstem.” Waarom zou Klaver een verbintenis aangaan met een electorale concurrent die hij straks misschien kan verpulveren?

Vóór de komst van Klaver spraken PvdA’ers en GroenLinksers heel voorzichtig, met elkaar over samenwerking bij de volgende verkiezingen. In deze krant riepen verschillende prominenten op tot samenwerking: zo bepleitte Femke Halsema (GroenLinks) een „links stembusakkoord”. Tijdens een bijeenkomst in het Amsterdamse debatcentrum De Balie zagen de partijvoorzitters allerlei aanknopingspunten voor een gedeelde agenda.

Dat proces ligt nu stil, zeggen GroenLinksers en PvdA’ers. Klaver wil zich nergens op vastleggen. Zijn ambitie is breder en grootser dan die van zijn voorganger Van Ojik: verrassende samenwerkingsverbanden in de Tweede Kamer die het verkruimelde politieke krachtenveld in beweging kunnen krijgen. En met als prettig neveneffect: Klaver als spin in het web. Dus kijkt hij niet alleen naar links. Klimaat is misschien een onderwerp dat je met de PvdA kunt regelen, maar een kongsi met het CDA over familiewaarden is net zo goed denkbaar.

Ook een ander initiatief loopt minder gesmeerd dan gehoopt. PvdA’er Hilhorst voert sinds enige tijd met zijn GroenLinks-soulmate uit Amsterdam, oud-wethouder Maarten van Poelgeest, gesprekken over een progressieve beweging. De bedoeling was om komend voorjaar met een „offensieve linkse agenda” te komen. Maar dat „heeft meer voeten in de aarde” dan gedacht, zegt Hilhorst. „Er is enthousiasme over het idee, maar niet veel mensen willen er écht tijd voor vrijmaken.”

Scepsis over de PvdA

Bij GroenLinks bestaat bovendien scepsis over het woord van de PvdA. Klaver zegt dat hij en Samsom deze klimaatwet samen gaan „fixen”, maar andere GroenLinksers wijzen op het verleden: als de regeringsmacht lonkte, schoof de PvdA gemaakte afspraken net zo makkelijk weer terzijde. Ook nu hebben de twee niet hard afgesproken dat hun fracties de klimaatwet onder alle omstandigheden zullen blijven steunen, bevestigen betrokkenen. Wat als de PvdA straks toch weer kan aansluiten bij een regeringscoalitie die geen trek heeft in strakke wettelijke normen voor CO2-reductie?

En dan is er nog de SP. Als het om linkse samenwerking gaat, houden de socialisten zich sinds de verkiezingen van 2012 volledig afzijdig. Partijleider Roemer vindt dat zijn partij tijdens formaties te vaak gebruuskeerd is door de PvdA. Op lokaal en regionaal niveau is de SP van strategie veranderd: de socialisten wachten niet langer tot ze een keertje mogen meedoen van de PvdA, maar schuiven zichzelf als alternatief naar voren voor de sociaal-democraten. En met succes: in meerdere steden en provincies bestuurt de SP nu met D66 en de VVD. Het bekendste voorbeeld is Amsterdam.

De klimaatwet van Samsom en Klaver heeft de SP niet happiger gemaakt op linkse samenwerking. Integendeel. Roemer toont zich verbolgen dat de twee zijn partij niet bij het initiatief betrokken hebben. „Als ze draagvlak voor klimaatbeleid zo belangrijk vinden, hadden ze dit beter met drie of vier partijen kunnen doen”, zegt hij. „Nu kondigen ze dit met veel tamtam aan, maar is het nog lang niet zeker dat die wet er komt.” En verwijzend naar de coalitie met de VVD: „Drie jaar lang heeft Samsom alle klimaatbeleid tegengehouden. Hoe geloofwaardig ben je dan als je ineens met dit initiatief komt?”

De klimaatwet van PvdA en GroenLinks is dus een eenmalig verbond. Verdere linkse krachtenbundeling wordt, hoe beroerd de omstandigheden ook zijn, gehinderd door een klassieke politieke vuistregel: gaat het goed met één van de deelnemers, dan loopt de samenwerking spaak. En wordt het weer ieder voor zich.