Vier scenario’s voor Syrië: kies de minst slechte

Alle mogelijke opties zijn onbevredigend en houden meer geweld en doden in, waarschuwt politicoloog Paul van Hooft. Een analyse op basis van machtsverhoudingen.

Jonge Syriërs in Hamoria, nabij Damuscus. Foto Mohammed Badra / EPA

Het is tijd om te accepteren dat actieve, langdurige militaire inmenging in Syrië onvermijdelijk wordt. Er zijn vier mogelijke paden of scenario’s en direct of indirect leiden ze alle tot een Europese militaire aanwezigheid in Syrië en het Midden-Oosten.

Scenario 1: vrede van het graf

Het eerste scenario is niets doen, min of meer zoals nu. Het bombarderen van IS-posities of die van het Assad-regime kan misschien sommige excessen voorkomen, door bijvoorbeeld de Koerdische steden te beschermen, maar kan niet leiden tot een enigszins rechtvaardige en daardoor stabiele politieke uitkomst.

Het probleem is groter dan het verslaan van de zogenaamde Islamitische Staat. Uit zichzelf eindigt het Syrische conflict alleen als de aantallen doden en vluchtelingen hoog genoeg zijn om verschillende gebieden de facto te zuiveren, maar dat is een vrede van het graf die nog jaren op zich kan laten wachten. Syrië valt dan uit elkaar in verschillende delen, hetzij gelieerd aan het regime, aan het vrije Syrische leger, de Koerden of IS.

Een zo bruut tot stand gekomen vrede draagt de kiemen in zich om na een paar jaar opnieuw op te laaien in conflict. Syrië blijft onleefbaar en vluchtelingen zullen terecht blijven proberen om naar Europa te gaan. Des te langer het conflict duurt, des te zekerder het ook is dat het meerdere generaties gemotiveerde, genetwerkte en getrainde Syriëgangers produceert.

Scenario 2: Assad blijft in het zadel

Het tweede scenario is een (gedeeltelijke) terugkeer naar de status quo van 2011, waarbij het Assad-regime in stand blijft en controle heeft over (het grootste deel van) het vroegere Syrië.

Zo’n scenario zou tot stand kunnen komen door Russische en Iraanse inmenging en met medewerking van de VS en Europa. Dit zou met tegenzin zijn, maar met het oog op het directe probleem van IS en de behoefte een regeling te treffen met Rusland over de Oekraïne

Dit scenario lijkt aantrekkelijk omdat het een aantal slepende kwesties tegelijkertijd kan oplossen. Maar na de in zijn naam begane wreedheden, kan Assad zelf niet meer legitiem zijn. Het betekent ook dat de politieke orde in het Midden-Oosten sterk door Iran en Rusland bepaald zal worden. Niet alleen zal de salafistische wrok groot zijn bij een voordeel voor shi’itische groepen, het leidt ook tot een verschuiving in de machtsbalans in het Midden-Oosten, die bijvoorbeeld Saudi-Arabië moeilijk zal kunnen accepteren. De redenen voor hernieuwd conflict blijven daardoor groot en daarmee zijn we weer terug bij het eerste scenario.

Scenario 3: grondoperaties met een complexe coalitie

Het derde scenario is beëindiging van het conflict door een multinationale troepenmacht, bestaande uit NAVO-staten en Arabische landen, met medewerking van Rusland en Iran. Dit eindigt ook in een de facto splitsing van de Syrische staat.

Assad zou waarschijnlijk zelf van het toneel verdwijnen, maar het regime kan gedeeltelijk blijven. IS kan worden verslagen en een variatie van het Vrije Syrische Leger krijgt de controle in de gebieden die het regime niet controleert, samen met een autonoom gebied voor de Koerden. Dit zou de meeste humanitaire en rechtvaardige uitkomst zijn, maar zonder enige twijfel ook de meest politiek onhaalbare.

Het vereist een lange termijn aanwezigheid en grondoperaties met een complexe coalitie waarvan de leden uiteenlopende belangen hebben, en waarbij pijnlijke compromissen moeten worden gesloten ook met Iran en Rusland. De internationale en nationale politieke wil lijkt hier niet voor te bestaan, ook niet na Parijs en alles wat er verder in 2015 is gebeurd, hoewel Frankrijk een poging lijkt te wagen om een dergelijke coalitie in elkaar te zetten.

Scenario 4: decenniadurende vredesbewaring

Dat brengt ons bij het vierde scenario: decenniadurende vredesbewaring door een multinationale troepenmacht. Want hoe dan ook, welk pad er ook richting het einde van het conflict loopt, er zullen partijen van buitenaf nodig zijn om te voorkomen dat het terug naar af gaat. Anders zal het conflict eindeloos doorslepen of de rest van de regio verder destabiliseren.

Bij alle huidige discussies over militaire inmenging in het Midden-Oosten is de analogie met de Irak-invasie uit 2003 verleidelijk, maar die gaat niet op. Irak was een slecht idee omdat het de regio zou destabiliseren en het jihadistische narratief van een strijd der beschavingen voedde, precies wat Al Qaeda met 11 september hoopte te bereiken.

In 2015 is dit een gepasseerd station: die instabiliteit en chaos bestaan nu al en de wreedheid en intensiteit van het conflict nemen alleen toe en houden het in stand. Diegenen die in het Westen de bron van het kwaad zien, zullen niet van mening veranderen als het buiten de oorlog in Syrië blijft. Het voorkomen van verdere vervreemding van moslimburgers begint binnen Europese samenlevingen, niet daarbuiten. De laatste jaren maken duidelijk dat dit voornamelijk een oorlog binnen de islamitische wereld is, en dat de slachtoffers met een ruime marge andere moslims zijn.

De vraag is niet wat de beste keuze is met betrekking tot het Syrische conflict. Alle opties zijn slecht en houden meer geweld en doden in. De vraag is wat de minst slechte is en de gevolgen van die keuze te accepteren.

Lees ook:
'Aanslagen Parijs vragen om Europees leger'
'Bestrijding terrorisme begint bij definitie en tribunaal'