‘Het dreigt echt mis te gaan in de thuiszorg’

De grootste thuiszorgorganisatie van Nederland trekt de stekker eruit. Gemeentes betalen te weinig, vaste contracten zijn te duur en nu is de bodem in zicht.

Zion Jongstra: „De kaasschaafmethode is verreweg de schadelijkste manier van bezuinigen.” Foto Roger Cremers

Hij voorzag een sociaal slagveld en het werd een sociaal slagveld.

Zion Jongstra, algemeen directeur van de TSN Thuiszorg, de grootste thuiszorgorganisatie van Nederland, vraagt vandaag iets aan wat hij niet eerder heeft gedaan: uitstel van betaling. Hij weet dat daarmee 12.000 van zijn medewerkers hun baan dreigen te verliezen. Veelal werknemers met een zwakke positie op de arbeidsmarkt, hoofdzakelijk laag opgeleide vrouwen. En het stort ruim 40.000 hulpbehoevende „cliënten” in onzekerheid. De thuiszorg van TSN zal morgen of volgende week gewoon langskomen, daar hoeven geen zorgen over te bestaan. Maar wat gebeurt er daarna? Ziet de bewindvoerder straks wel perspectieven die de bedrijfsleiding van TSN Thuiszorg BV niet meer ziet? De mensen die thuiszorg krijgen staan niet sterk. Bijna driekwart van de cliënten van TSN heeft een inkomen onder 125 procent van het bijstandsniveau, weet Jongstra.

En toch trekt u de stekker eruit?

„Ik heb de verantwoordelijkheid iets te doen als ik zie dat er geen reële vooruitzichten bestaan op een duurzame bedrijfsvoering. Wij zien dat de bodem in zicht komt. We hebben nu nog geld op de bank staan. Ons moederbedrijf heeft de afgelopen jaren tientallen miljoenen op de thuiszorg verloren. Ze hebben ook een paar keer kapitaal bijgestort. Dit jaar zeiden ze: dit is de laatste keer. Binnen ons concern behoren de werkmaatschappijen hun eigen broek op te houden. Je kunt van onze holding niet verlangen dat zij eeuwigdurend blijft bijpassen.”

Waarom heeft uw onderneming geen perspectief meer?

„Daar hebben wij al eerder voor gewaarschuwd. Het is een probleem van de sector: gemeentes betalen te weinig voor thuiszorg. Thuiszorg leveren met vaste contracten is onmogelijk aan het worden. Dat is een harde constatering. Het bizarre is dat we een overheid hebben die zegt het belangrijk te vinden dat mensen een vaste baan hebben. Minister Asscher heeft dat ook meermalen uitgedragen. En tegelijkertijd zien we dat de overheid niet bereid is de prijs te betalen die daarbij hoort. Daarom wilden we de beloning aanpassen. Met pijn in het hart moesten we dit voorjaar besluiten de beloning van 4.300 medewerkers te verlagen. We moesten dit doen omdat we op elk gewerkt uur door deze collega’s zes euro toeleggen.”

En de rechter verbood dat deze maand?

„Ja, daardoor komt ons bedrijfsonderdeel acuut in gevaar. Dat is de directe aanleiding om nu surseance aan te vragen. De markt bepaalt onze tarieven, onze loonkosten worden door de CAO voorgeschreven. Ik kan niks, afgezien van lobbyen voor beter gedrag en hogere tarieven. En ik mag de lonen niet aanpassen op basis van de lagere tarieven. En dan kan ik naar de gemeentes stappen en bewijzen: kijk, onze kostprijs is 22,50 euro. En dan zegt de gemeente: mijnheer ik geloof u wel, maar ik kan het bij iemand anders inkopen voor 20 euro per uur, het maakt mij niet uit wat uw kostprijs is. En dan zeg ik: dus dan moeten wij iedereen ontslaan, en zij vragen bij u een uitkering aan. Dan zegt die ambtenaar: dat is een andere afdeling, daar gaat een andere wethouder over.”

Gemeentes zijn natuurlijk enorm gekort, met meer dan een kwart op hun budget voor huishoudelijke hulp.

„Jawel, maar toch zijn er gemeentes die het goed doen. En er netjes mee omgaan.”

Maar dan gaat het ten koste van andere zaken. Lantaarnpalen, veiligheid?

„Nee, hoor, dat hoeft niet eens. De meeste gemeentes betalen uurtje-factuurtje. De gemeente bepaalt via een keukentafelgesprek op hoeveel zorg een hulpbehoevende recht heeft. Dat gebeurt vaak door bureautjes die daarvoor worden ingehuurd. In twintig minuten wordt dan bepaald dat je bijvoorbeeld 2,5 uur per week thuiszorg krijgt. Als wij er dan vervolgens de thuiszorg verlenen, hebben wij geen enkele stimulans en mogelijkheid om dat in minder dan 2,5 uur te doen. Als gemeentes van 22 naar 21 euro gaan, dan kost ons dat 5 procent. Dat doet ons ongelooflijk veel pijn. Maar als u mij vraagt om 5 procent effectiever te gaan werken, 5 procent minder uren te draaien voor dezelfde opdracht? Geen enkel probleem.”

Heeft u de vakbond van tevoren gewaarschuwd voor uw penibele financiële situatie?

„Wij hebben natuurlijk met de FNV gesproken, die de salarisverlaging bij de rechter aanvocht. We hebben ze gewaarschuwd: dit brengt ons in gevaar. FNV zei tegen ons: dat snappen wij, maar wij vinden het principe dat de rechten van werknemers niet mogen worden aangetast belangrijker.”

Heeft u de indruk dat zij hun achterban hebben ingelicht wat de risico’s van zo’n rechtszaak waren?

„Wij hebben van 4.300 mensen in mei het loon aangepast. Als wij ze de keuze zouden geven: werk tegen een lagere beloning met behoud van een vast contract of morgen op straat, dan is mijn inschatting dat het overgrote deel voor het eerste zou kiezen.”

Volgens Jongstra is het gevolg dat niemand in de thuiszorg nog een vast contract krijgt. Het is allemaal voor bepaalde tijd met draaideurconstructies. Dat betekent dat werknemers na maximaal twee jaar er weer uitgaan.

Is dat een gevolg van de wet van minister Asscher (Sociale Zaken, PvdA) die de positie van flexwerkers moest versterken?

„Ja, flexcontracten mogen nog maar twee jaar duren. Daarna wordt het automatisch een vast contract. Die wet is ervoor bedoeld dat mensen sneller een vaste baan krijgen. Maar precies het tegenovergestelde wordt bereikt. Het gevolg is dat iedereen er binnen twee jaar weer uitgaat en direct bij een andere werkgever weer onderin de laagste loonschaal voor maximaal twee jaar aan de slag kan. Alle hulpen die nu nog een aanstelling krijgen in de thuiszorg zijn mensen die helemaal onderin het loongebouw rondjes draaien. Die hebben heel weinig aan de CAO. Dat geldt nog meer voor het enige overgebleven alternatief: de zzp-constructies en zogeheten alfahulpen. Die hebben geen baanzekerheid, veel minder rechten, die bouwen geen pensioen op en krijgen geen vakantiegeld. De vakbond zegt: dit is toch de reden dat we CAO’s hebben? Ik ben het helemaal met de vakbond eens. Als we die alfahulpen massaal toelaten, heben we geen CAO’s meer nodig. Maar gemeentes zeggen gewoon: tja, ze zijn goedkoper.”

Wat betekent dit voor uw medewerkers?

„Als wij omvallen is het nog maar de vraag of onze mensen een nieuwe baan vinden. Dat zal moeilijk zijn, we hebben ook veel oudere werknemers. Maar áls ze al een baan vinden, zal dat zijn voor bepaalde tijd in de laagste loonschaal. Als wij omvallen en concurrenten gaan onze mensen op grotere schaal overnemen, dan lopen ze snel aan tegen het zogeheten opvolgend werkgeversschap. Dat betekent dat onze medewerkers met behoud van rechten overgaan. In de praktijk zullen alle weldenkende concurrenten dat proberen te vermijden.”

Heeft u contact gezocht met de politiek?

„Wij hebben het ministerie van Volksgezondheid en het ministerie van Sociale Zaken uiteraard gewaarschuwd dat het dreigt fout te gaan bij ons. Er wordt gesproken over allerlei mogelijke oplossingen, maar onze conclusie is dat het ons niets gaat bieden dat ons op korte termijn helpt.”

Wat wilt u daarmee zeggen?

„Dat dit penny wise, pound foulish is. Aan de ene kant de laatste dubbeltjes van de uurprijs af proberen te halen bij de thuiszorg, maar niet kijken hoe je de totale zorg beter inricht. Wij zien zelfs bij mensen die hun thuiszorg verliezen – want sommige gemeentes schaffen het gewoon af – dat zij dat als de druppel ervaren om naar een verpleegtehuis te gaan. Een dag in het verpleegtehuis kost ongeveer evenveel als een maand thuiszorg. Maar ja, die verpleegzorg komt weer uit een ander potje: dat van de Rijksoverheid. Dat gaat niet van het gemeentebudget af. Wij hebben zelfs voorbeelden dat bij de keukentafelgesprekken gemeentes zeggen: wordt het niet eens tijd dat u naar een verpleegtehuis gaat? De kaasschaafmethode is verreweg de schadelijkste manier van bezuinigen. Wat denkt u wat de maatschappelijke kosten zijn als wij omvallen en al onze mensen hun baan verliezen? Dat staat in geen verhouding tot wat er nu bespaard wordt in de thuiszorg.”

Heeft u aangeboden salaris in te leveren?

„Wij hebben onze andere mensen niet gevraagd om salaris in te leveren. Ook omdat dit niet materieel zou bijdragen. We hebben wel permanent op onze overheadkosten bezuinigd, al was het maar omdat onze markt zo snel krimpt. Wij hebben de vakbonden in september, voorafgaande aan de rechtszaak, uitgenodigd en volledig inzicht gegeven in onze financiële huishouding. Ook om hen te laten zien dat het probleem niet zit in kosten van het hoofdkantoor.”

U bent machteloos?

„Zo voelt het. Natuurlijk hebben wij gekeken of we ons er uit konden bezuinigen. Maar de conclusie is: dat is kansloos. Het is een enorme klap voor de medewerkers, het levert de cliënten enorme zorgen op. Het wordt moeilijk voor andere aanbieders om onze werkzaamheden over te nemen. Dus het levert een berg met narigheid op. Het is triest en moeilijk om te zien dat gemeenten zich onvoldoende realiseren dat dit de consequenties zijn.”