Een tramlijn die Brussel doorsnijdt en een duistere kroeg in Afrika

Tram 83 is niet alleen een tramlijn die tot voor kort Oost- en West-Brussel met elkaar verbond, na 20.00 uur ’s avonds. Het is ook een fictieve ‘slettenkroeg’ in een niet nader genoemd Afrikaans land, waar autochtonen en buitenlanders zich een stuk in de kraag drinken. Iedere twee seconden bieden vrouwen, van piepjonge ‘kuikens’ tot de categorie ‘leeftijdloos’, zich te koop aan. Jazz helpt de bezoekers het dagelijks bestaan te ontvluchten. De rum vloeit overvloedig, iedereen hunkert naar goedkoop geluk.

De chaos die de Congolees Fiston Mwanza Mujila schetst in zijn oorspronkelijk in het Frans geschreven debuutroman Tram 83 is vol levenslust gedreven door wanhoop. Een leven is niets waard, en het is onmogelijk om op een fatsoenlijke manier je brood te verdienen – laten we dus feest vieren. Kolonisten en toeristen, zoals buitenlanders worden aangeduid, beheren de mijnen, de enige bron van inkomsten van het land, dat verder aan burgeroorlogen ten onder gaat. Iedereen knokt om te overleven, de een is nog armer, corrupter en gewelddadiger dan de ander.

Een paar jaar geleden ontvluchtte Mwanza Mujila (1981) zijn geboorteland en vestigde hij zich in Oostenrijk, waar hij zijn letterenstudie afmaakte. Maar hij bleef samenwerken met Congolese kunstenaars.

Tram 83 kreeg de literaire prijs van het Franse dagblad Le Monde. Zijn alter ego in de roman is Lucien, een enigszins naïeve schrijver en historicus en volledig vreemde eend in de bijt in het wereldje waarin hij belandt. Hij is bezig aan een theatervoorstelling, ‘Het Afrika van de mogelijkheden’, met personages als als Che Guevara, Gandhi, Abraham Lincoln, Martin Luther King en de dictator van het Afrikaanse land in kwestie, ‘de dissidente Generaal’. Vrienden in Parijs wachten met smart op zijn tekst: ‘wij zwarten van Frankrijk verwachten dat jouw werk ons rehabiliteert’.

Maar vooralsnog wordt de schrijver meegezogen in de puinhopen van Tram 83, bestolen en verleid, dronken gevoerd en in elkaar geslagen. Mwanza Mujila’s zinnen weerspiegelen de verwarring van het krankzinnige mini-universum dat hij oproept. Ze zijn onaf, haken weer aan, herhalen zich, versnellen en vertragen, hangen aan elkaar van opsommingen of rijgen dialogen aaneen. Vertaalster Jeanne Holierhoek leverde een bewonderenswaardige prestatie.

Eigenlijk gaat het Mwanza Mujjila om ‘de reconstructie van het geheugen van een land’, om het naar boven halen van herinneringen, waarbij historische figuren zijn ‘bakens’ zijn. Zijn eigen wereld is een jungle, ‘wie een ander niet molt wordt zelf gemold’, een keiharde zakenwereld waar handelaren van Wall Street lieverdjes bij zijn. Zijn personages hebben geen boodschap aan geschiedenis, zoeken geen verhouding tot het verleden. Ze kennen het niet en zijn er ook allesbehalve nieuwsgierig naar. Van Fiston Mwanza Mujila zullen we nog veel horen.