Primeur: Chicago zet agent vast

Een video toont hoe de blanke agent een zwarte man doodschiet, is tegen de zin van de politie vrijgegeven.

Foto Andrew Nelles/Reuters/

Het buitensporige politiegeweld tegen zwarte Amerikanen is opnieuw actueel nu een blanke agent in Chicago is aangeklaagd wegens moord met voorbedachten rade: een hoogst zeldzame zet van de hoofdaanklager in die stad.

Politieman Jason Van Dyke (37) schoot de 17-jarige Afro-Amerikaan Laquan McDonald vorig jaar dood op straat. De video-opnamen die dit laten zien, zijn dinsdag vrijgegeven, na langdurig verzet van de politiedienst. Demonstraties volgden op de schokkende beelden, die vanaf het dashboard van een politieauto werden gemaakt. Maar, al werden vijf arrestaties verricht, de protesten waren grotendeels vreedzaam van aard; dat Van Dyke al is opgesloten zonder mogelijkheid tot borg heeft mogelijk voorkomen dat de vlam in de pan sloeg.

Over de agent zijn sinds 2001 tal van klachten ingediend wegens excessief optreden en racistische uitspraken. Hij kan twintig jaar tot levenslang krijgen als zijn schuld wordt bewezen.

De familie van McDonald wilde niet dat de video openbaar werd gemaakt. De ouders ontvingen eerder dit jaar 5 miljoen dollar genoegdoening van de gemeente. Zij hoopten te voorkomen dat de dood van hun zoon op internet zou belanden. Maar een journalist en activisten van de Black Lives Matter-beweging dwongen openbaarmaking af met een beroep op de Amerikaanse wet openbaarheid van bestuur. Volgens hen kan hervorming binnen de duizenden, zelfstandig opererende politiediensten in de VS alleen tot stand komen als dit soort incidenten gezien wordt door het grote publiek.

De rol van video-opnamen

Uit onderzoek van veel gemeenten blijkt inderdaad dat video-opnamen de kans op actie sterk vergroten. De politiebonden betogen juist dat agenten hun riskante werk niet goed kunnen doen door rauwe beelden zonder context, dreiging van rechtszaken en vrees voor gewelddadige protesten. Het Chicago Police Department hoopte de opnamen geheim te houden, zoals meestal. De dienst is berucht wegens hardhandig optreden en een doofpotcultuur.

De afgelopen jaren zijn in de stad honderden miljoenen dollars betaald om klachten en rechtszaken tegen de politie te schikken. Uit onderzoek van de Universiteit van Chicago en het Invisible Institute, dat aandacht vraagt voor misstanden binnen de overheid, blijkt dat slechts bij 5 procent van de klachten disciplinair wordt opgetreden. De rest wordt nooit openbaar gemaakt. Zeventien eerdere klachten tegen Van Dyke leidden niet tot actie.

De spanning in Chicago komt ruim een jaar nadat de ongewapende zwarte tiener Michael Brown in Ferguson, Missouri, werd gedood. De agent die daar schoot, werd na uitvoerig lokaal en federaal onderzoek niet aangeklaagd. Dat leidde tot protesten en rellen. Het was ook de inspiratiebron voor Black Lives Matter, een los georganiseerde landelijke beweging die het politieoptreden tegen Afro-Amerikanen aan de kaak stelt.

In steden als Los Angeles is een gevolg nu dat de verhouding tussen bevolking en politie meer aandacht krijgt in de media en lokale politiek. De roep om de terugkeer van de wijkagent klinkt inmiddels in heel Amerika. Ook worden videocamera’s op het lichaam verplicht bij steeds meer politiediensten.

De afgelopen jaren zijn tal van ongewapende zwarte jongens en mannen omgekomen in confrontaties met de politie. In Baltimore leidde dat tot demonstraties en hevige rellen, wat Chicago deze dagen hoopt te voorkomen. Openbare aanklager Anita Alvarez gaf toe dat de opmerkelijk zware tenlastelegging bedoeld was om een explosie van woede te voorkomen: „Ik besloot om hier mee naar buiten te komen, omdat het voor de openbare veiligheid van belang is dat de burgers beseffen dat deze agent verantwoordelijk wordt gehouden.” Ook burgemeester Rahm Emanuel sprak zich snel uit via Twitter: „Van Dykes optreden heeft onze bindende morele normen geschaad.”

Nooit eerder is een agent beschuldigd van moord in Chicago. De advocaat van Van Dyke zegt dat zijn cliënt niet schuldig is. Ja, hij vuurde zestien maal in vijftien seconden, ook toen McDonald al gewond op de grond lag. Maar de video laat niet zien waarom de politieman zich bedreigd voelde, aldus de advocaat. McDonald had een mes in zijn hand en luisterde niet naar de politie toen hij midden op een rijweg werd aangetroffen.

De media in Chicago wijzen er ook deze week weer op dat politiegeweld een probleem is, maar niet het belangrijkste. De stad staat al jaren bekend als ‘murder capital’ van de VS. Vorig jaar werden er 411 moorden gepleegd, aanzienlijk meer dan in New York en Los Angeles, hoewel daar miljoenen mensen meer wonen.

In Chicago’s grote Afro-Amerikaanse gemeenschap vindt veel ‘black-on-black’-criminaliteit plaats. De meeste moorden vinden plaats in die groep.