Papa is een blinde vlek, mama mag dat niet zijn

Over heftigheid. Marjolijn van den Assem, Paul Röttger, Tom Fassaert, Chantal Akerman.

Uit No Home Movie van Chantal Akerman

Heftigheid is geen garantie voor goeie kunst. Wel een sterke aanwijzing. Ga naar Museum Gouda (al was het maar voor dat stralend-Hollandsche landschap uit 1890 waarop Weissenbruch op de wieken van een molen een dikke wolk heeft geprikt). Daar is de tentoonstelling …As a stream grows older van Marjolijn van den Assem. Eerst lijkt het allemaal net zo kalm als die titel. Duik je erin dan piep je anders, dan beland je in Van den Assems obsessie met Nietzsche. Koortsachtige landschappen rijzen op, in inkt, karton, verf, kijkdozen. Brieven, in uitgeknipte letters. Krassen, vlekken, prachtig. Er is een wand met tientallen inkttekeningen in het gelid. Elk met een eigen visie op dezelfde waterval, samen zijn ze die waterval ook weer.

Of kijk of je een kaartje kunt krijgen voor een voorstelling van theatermaker Paul Röttger van het Rotterdams Centrum voor Theater. Altijd heftig, want hij leidt een gezelschap inclusief acteurs „met een beperking”. Die beperking kan fysiek zijn, psychiatrisch of wat dan ook, maar dat betekent niet dat er lief wordt gedaan. Aandoenlijk zijn is niet genoeg, Röttger is veeleisend. Ik beland met zijn „stedelijke theatersafari” To Be Or Not in de Pauluskerk en krijg tot slot in theater Delfshaven een revolutionaire uitvoering van Ramírez’ Misa Creolla voor mijn kiezen. Na afloop kondigt Röttger onverdroten aan dat hij vanaf 2017 mikt op een jaarlijkse Johannes Passion.

Op het IDFA zie ik, het zal toeval zijn, veel heftigheid over moeders. In A Family Affair van Tom Fassaert is zijn oma, een extravagante 95-jarige voormalige zakenvrouw in Zuid-Afrika, het meest in beeld. Maar eigenlijk gaat de film over zijn vader. Deze 70-jarige man eist letterlijk zijn leven lang de aandacht van zijn moeder. Tevergeefs. Áls oma eindelijk verklaart waarom ze haar kinderen wegdeed, dan spreekt ze zo te horen de waarheid. Die is prozaïsch (man verdwenen, geen geld, wat moest ze), dus die hield ze liever voor zich. Gelijk had ze, want haar zoon rekende op iets meeslependers en nu zegt hij pertinent dat ze liegt. Om me heen ontsteekt de zaal in afschuw. Deze vrouw heeft haar moeder-zijn afgezworen en ze wil nog verleidelijk zijn ook. Hoe durft ze. Onbedoeld illustreert Tom Fassaert met zijn film hoe gigantisch het taboe op falend moederschap is. Zijn opa en ook zijn eigen vader konden straffeloos een blinde vlek worden, maar „mammie” niet. Onwillekeurig denk ik aan de autobiografische roman De stamhouder van Alexander Münninghof. Ook met een moeder die afzag van haar moederschap. Evident buiten haar schuld, mijn hart bloedde voor haar, maar haar zoon kon het niet verkroppen.

En dan zie ik de mooiste moederdocumentaire van het IDFA. No Home Movie, van Chantal Akerman. Ze overleed in oktober. Ze was een tedere waaghals, en ook met deze film breekt ze met taboes, filmtaboes. Schoonheid is geen punt en tijd is rekbaar. Haar camera is er niet voor ons maar voor haar. Hij is haar medeplichtige. Hij registreert het schuifelende contact tussen Akerman en haar moeder. Ze houden van elkaar, ze snappen niets van elkaar, ze adoreren elkaar – dat is het onderwerp van deze smeulende film, meer niet.

Haar verdriet verbijtend neemt Chantal Akerman afscheid van haar stervende moeder. En wij nemen afscheid van haar.