Bed, bad, brood? De politieke angel is er al uit

Dit voorjaar viel het kabinet bijna over de vraag of uitgeprocedeerden opvang moeten krijgen. Vandaag doet de rechter uitspraak.

Een van de uitgeprocedeerden die in 2012 en 2013 onderdak vonden in de Amsterdamse ‘Vluchtkerk’.

Het was het woord van de maand april: bed-bad-broodcrisis. Alweer ruim een half jaar geleden hielden coalitiepartijen VVD en PvdA elkaar urenlang bezig op het Torentje van premier Rutte. Grote vraag was of uitgeprocedeerde vreemdelingen wel of geen opvang – bed, bad en brood – moeten krijgen.

Aanleiding voor de crisis was een dubbelzinnige uitspraak van de Raad van Europa. De VVD las erin dat opvang niet hoefde, de PvdA vond juist van wel. Onderdeel van hun oplossing was: oké, er komt opvang en die betaalt het rijk, maar die regeling is beperkt in tijd tot er een uitspraak van een hoogste nationale rechter ligt. En dat is vandaag zover.

Vanochtend komen er drie uitspraken tegelijk. De rechters van de Centrale Raad van Beroep - die doet zaken rond sociale zekerheid - spreken zich in twee zaken uit over de vraag of gemeenten opvang moeten bieden. De Raad van State ‘doet’ vreemdelingenrecht en buigt zich in één zaak over de vraag of het rijk voorwaarden aan opvang mag verbinden, zoals meewerken aan terugkeer naar het land van herkomst.

Hoe gaat het er nu in de praktijk aan toe? Ruim dertig gemeenten vangen mensen zonder verblijfspapieren op. Daarvoor krijgen zij geld van het rijk. Het aantal mensen wisselt sterk per gemeente. Schattingen variëren; het zouden er tussen de 1.000 en 1.400 zijn. Kosten: dit jaar 10,3 miljoen euro.

Leveren de rechterlijke uitspraken van vandaag nieuwe problemen op binnen de coalitie? Dat valt mee. Drie scenario’s plus de politieke gevolgen.

1. Geen duidelijkheid

De twee bestuursrechters publiceren hun uitspraken vandaag bewust tegelijk. Ze „hechten aan de rechtseenheid”, zoals een woordvoerder van de Raad van State zei. Het is dus waarschijnlijk dat er vandaag uitsluitsel komt. De overheid – of dat nu het rijk is of de gemeente – moet mensen zonder verblijfspapieren onvoorwaardelijke opvang bieden. Of ze hoeft dat niet.

Als de uitspraken toch slecht op elkaar aansluiten, is de kans overigens klein dat die onduidelijkheid opnieuw tot ruzie tussen de coalitiepartijen leidt. Leidraad zouden dan de afspraken zijn die de coalitie in april maakte. De beide regeringspartijen bedachten toen dat vreemdelingen terechtkunnen in de vijf grootste steden van het land plus Ter Apel, waar een uitzetcentrum zit. Opvang zou voor „een beperkt aantal weken” zijn. Hoeveel weken precies, daar hadden VVD en PvdA andere gedachten over, maar dat zal een Binnenhofs probleem blijken. Dit zal in de praktijk per individu verschillen.

Staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Veiligheid en Justitie, VVD) moet dan met de gemeenten tot een oplossing komen. Dijkhoff is een man van pragmatische oplossingen. En veel gemeenten hebben trouwens wel iets anders aan hun hoofd. Dit voorjaar deden ze een beroep op de coalitie de opvang van uitgeprocedeerden te regelen, nu hebben ze hun handen vol aan opvang van ‘nieuwe’ asielzoekers, een héél andere categorie.

2. Voorwaarden mogen

Dat de overheid voorwaarden mag stellen aan de opvang, is geen waarschijnlijke uitkomst. De Centrale Raad van Beroep bepaalde in december vorig jaar dat gemeenten vreemdelingen onvoorwaardelijk opvang moeten bieden. Dat was een voorlopige uitspraak, maar het zou onlogisch zijn dat dezelfde rechters nu tot een heel andere conclusie komen.

Als dit tóch de uitkomst is, komt dat de coalitie prima uit, want het is in lijn met hun onderlinge afspraken. Dijkhoff moet ook in dit geval met de gemeenten in overleg.

3. Opvang moet, punt

Als de rechters bepalen dat de overheid vreemdelingen onvoorwaardelijke opvang moet bieden, een waarschijnlijk scenario, is het akkoord van de coalitie niet veel meer waard. Zij bedachten juist dat vreemdelingen bereid moeten zijn mee te werken aan vertrek en dan in de ‘voorfase’ van uitzetting opvang krijgen.

Toch zou ook dit geen probleem opleveren. De PvdA vond toch al dat er opvang moest komen. De VVD wilde dat helemaal niet, maar de liberalen kunnen nu naar de rechter wijzen: jammer, die heeft niet in ons voordeel beslist, maar we respecteren de uitspraak. Daarna is het weer aan Dijkhoff om met de gemeenten afspraken te maken over de precieze voorwaarden.