‘Son of Saul’ schuurt tussen symboliek en helse reconstructie

Had Claude Lanzmann met al zijn gezag als regisseur van de documentaire Shoah niet onmiddellijk zijn zegen gegeven aan Son of Saul van de Hongaarse regisseur László Nemes, dan was er vermoedelijk meer discussie ontstaan over de film. Dat juist Lanzmann die zich altijd fel heeft gekant tegen het maken van fictiefilms over de Holocaust nu zijn zegen gaf aan een speelfilm, maakte indruk.

Dat Lanzmann zijn wantrouwen tegen fictie juist bij Son of Saul liet varen, is wel begrijpelijk, want de film ontleent veel van zijn kracht aan het grondige onderzoek en de precisie waarmee historische details in beeld zijn gebracht. Maar de consensus is niet compleet. Het Franse filmtijdschrift Cahiers du Cinéma, en ook de recensent van dagblad Libération keerden zich tegen de vermeende pretentie van de film om de kijker daadwerkelijk de hel van Auschwitz te laten ervaren. Dat is hoe dan ook niet mogelijk. En die doelstelling komt ook ongemakkelijk dicht in de buurt van de gemiddelde Hollywoodblockbuster die de kijker uitsluitend wil overrompelen (‘immersion’) en de toeschouwer zo min mogelijk ruimte geeft zelf te denken.

Maar Son of Saul poogt gelukkig meer te doen dan alleen de kijker onderdompelen in de hel. Het sterkste punt van de film is het rigoureus en consequent doorgevoerde gezichtspunt. Nemes laat het kamp alleen zien door de ogen van zijn hoofdpersoon Saul, die als lid van het Sonderkommando gruwelijke arbeid moet verrichten bij de gaskamers. Door zijn beeld zo drastisch te beperken doet Nemes wel degelijk een beroep op het denkvermogen van de kijker.

Dan is er nog een derde element: Nemes laat zijn hoofdpersoon zich ontfermen over een dood kind, dat hij een joodse religieuze begrafenis wil geven, te midden van de geanonimiseerde, industriële massamoord. Binnen de uiterst realistische wereld die film wil oproepen, is dat gegeven niet helemaal overtuigend. Maar met die zoektocht brengt Nemes eigenlijk een allegorisch of symbolisch element in de film, een tegenwicht bij het realisme van Son of Saul.

In zijn onlangs verschenen, fraaie boekje over de film, Sortir du noir, noemt kunsthistoricus Georges Didi-Huberman die constructie een bij uitstek literair gegeven, dat volgens hem nauw aansluit bij sommige verhalen van Kafka. Die drie uiteenlopende elementen in de film – historische reconstructie, inperking van het blikveld, en de nogal artificiële, symbolische vertelling – schuren soms ongemakkelijk langs elkaar.