Kalifaat? Nee, een ouderwetse roversbende

Het later door Hollywood geromantiseerde Wilde Westen is precies wat ons nu bedreigt vanuit Syrië en Irak. Losgeslagen jonge mannen in een orgie van moord en verkrachting, meent Rik Smits.

Islamitische Staat. Foto PULSE

De plotselinge opkomst van IS leek een nieuwe fase van de geschiedenis in te luiden. Een religieuze terreurbeweging die zich „staat” noemde en serieus territorium verwierf en consolideerde, was een breuk van jewelste met het gebruikelijke hit and run-karakter van terreur. Tot dusverre ontsproten plaatsgebonden bewegingen aan al bestaande, verdrukte territoria, zoals de ETA, IRA, PKK en zo je wilt het gewapend verzet in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Soms verwierf een club per ongeluk de controle over een territorium. Zo werd de FARC in Colombia tegen wil en dank een oerwoudstaat-in-de-staat.

Maar IS was anders. IS was na een onopvallend bestaan van tien jaar ineens grootschalig en op professionele militaire leest geschoeid, en vastbesloten om een rijk te stichten, een kalifaat. IS leek de vleesgeworden wensdroom van de ayatollahs in Teheran en het wahabistische, door de olie omhooggevallen bedoeïenenregime in Saoedi-Arabië.

Maar in tegenstelling tot die twee doet IS niets om een geregelde samenleving op te bouwen. Zelfs Pol Pot deed wat dat betreft beter zijn best. Wat uit het zogenaamde kalifaat naar buiten komt, wijst op een verschrikkelijk gezagsvacuüm waarbinnen het recht van de sterkste heerst en ongebreidelde maar stiekeme lustbevrediging van losgeslagen jonge mannen: seks, sadisme, drank en sigaretten in een orgie van moord, roof, marteling en verkrachting. Het enige echte gezag is militair en uitsluitend dienstbaar aan het militaire.

Daarmee lijkt IS precies op de roversbenden die eeuwen geleden in en buiten Europa huishielden. Dat waren los-vaste groepen van maatschappelijke misfits en voortvluchtige misdadigers, met eigen wetten en gebruiken, die leefden van roof, plundering en afpersing. Benden als de Caraïbische piraten, die er op afgelegen eilandjes soms complete vrijstaten op na hielden – voor zo lang als het duurde, want er was weinig onderlinge loyaliteit. Leiders moesten alle zeilen bijzetten om hun volgelingen in toom te houden door ze telkens opnieuw een verleidelijke, motiverende worst voor te hangen.

Toen in Europa na 1790 massale conscriptielegers de oude huurlingenkorpsen vervingen, gleden veel getraumatiseerde, berooide ex-soldaten die hun draai in de burgermaatschappij niet konden vinden af naar de criminaliteit. Maar tegelijkertijd werden staten sterker en hechter en werd het platteland verder ontsloten, zodat het speelveld voor struikroverbendes snel kromp. Na 1820 kwam er bovendien concurrentie van organisaties als het Nederlandse KNIL en het Franse vreemdelingenlegioen, die werkten als gestructureerde opvang voor ontsporende veteranen en ongezeglijke avontuurlijke jongens. De laatste grote veteranenbendes in Europa waren de Duitse vrijkorpsen van 1918 en de milities tijdens het Russische oorlogscommunisme.

In het nauwelijks ontsloten, wetteloze westen van Amerika vond massale bendevorming plaats na het einde van de Burgeroorlog in 1865. Aan de hellevaart van tienduizenden soldaten die zwaar getraumatiseerd uit die geweldsorgie waren gekomen, dankt de wereld het later door Hollywood geromantiseerde Wilde Westen.

IS is zo’n ouderwetse bende met een eigen, apocalyptisch gedachtegoed, die floreert in een gedesorganiseerde regio. Diep gekrenkte officieren van Saddam maken de dienst uit. Zij willen hun positie terug, en wraak op wie hun carrière hielp fnuiken. Het voetvolk zijn jonge psychopaten en misfits, ontwortelde veteranen, avonturiers en wat door oprechte godsdienstwaanzin gedreven dwaallichten.

Men wil geen lid worden van de gemeenschap van staten, maar schermt met de ondergang van Rome, het uitroeien van de ongelovigen – het gros van de wereldbevolking – en de wereldheerschappij. Onzin natuurlijk, maar een mooie worst om de volgelingen mee zoet te houden. Daartoe dienen ook de wrede executies en het schokkende iconoclasme: het is een heerlijk signaal dat je hoort bij een club die durft, een elite die schijt heeft aan de burgerlijke wereld die jou uitkotst.

Deels hebben degenen die volhouden dat het terrorisme van IS niets met religie te maken heeft dus gelijk. De scherpslijperij is vooral een schaamlap en een vaandel. Maar dat de islam zich zo effectief laat benutten om mensen tot krankzinnige misdaden aan te zetten, bewijst dat er wel degelijk verband is tussen islam en terrorisme. Dat blijft zo zolang de islamitische clerus volhoudt dat de eigen godsdienst allesbepalend is in het openbare leven en dat andersdenkenden inferieure wezens zijn. Zolang men niet openlijk de scheiding tussen kerk en staat aanvaardt, is de islam onverenigbaar met en een bedreiging voor elke democratie. Zolang blijft ze ook een splijtzwam binnen de islamitische wereld zelf, mest op de giftige voedingsbodem vol ressentiment waarop een beweging als IS floreert.

IS zal de weg gaan van de zeventiende-eeuwse piratennesten. De beweging zal bij gebrek aan perspectief uiteindelijk verlopen zoals ook een sprinkhanenplaag uiteindelijk verwaait en wegsterft. Maar in de tussentijd kan zij nog enorm veel onheil stichten. Het is ieders plicht, uitdrukkelijk óók die van de clerus en exegeten van de islam, om daar actief tegenwicht aan te bieden en zich nadrukkelijk bij de moderne wereld te scharen, ook al doet dat nog zo veel pijn.