‘Er kunnen meerdere vliegroutes circuleren’

Een piloot kan op minstens drie manieren bepalen waar hij zich bevindt, zegt oud-jachtvlieger Dick Berlijn.

Een Russische Su-24 stijgt op. Eenzelfde type gevechtsvliegtuig werd gisteren neergehaald door Turkije.

De Russische Su-24 die gisterochtend boven Turks-Syrisch grensgebied vloog, was een gemakkelijk doelwit. De Turkse F-16’s die de Su-24 in het vizier hadden, zijn gebouwd op het voeren van luchtgevechten. Ze beschikken over raketten die vijandelijke vliegtuigen op een afstand van desnoods 20 à 25 kilometer kunnen raken.

Een van die F-16’s haalde gisterochtend de Russische Su-24 neer. Het toestel kwam neer bij het Syrische grensdorp Yamadi, 40 kilometer van de Syrische havenstad Latakia. De Su-24’s, die sinds 1971 in productie zijn, zijn aanzienlijk minder wendbaar en minder zwaar bewapend dan de F-16’s. Ze zijn vooral bedoeld voor precisiebombardementen. Daarbij is ‘precisie’ een relatief begrip. Su-24’s maakten veel burgerslachtoffers tijdens de Russische bombardementen op Afghanistan in de jaren tachtig.

Waarschuwingen

„De Turken zeggen dat ze het Russische toestel meerdere keren hebben gewaarschuwd en daarna hebben neergehaald”, zegt Dick Berlijn, oud-jachtvlieger en voormalig commandant der strijdkrachten. „Ze maken op geen enkele manier melding van een luchtgevecht.”

Ook gaat Berlijn ervan uit dat de vliegers van beide vliegtuigen elkaars toestellen hebben gezien voordat de raket door een van de F-16’s werd afgeschoten. „Dat zou wel conform de gevechtsinstructies zijn die ik ken. Alleen in echte oorlogssituaties mag je zo’n beslissing aan een computer overlaten.” Anderzijds was de gebruikte raket waarschijnlijk van een type dat gebruikt wordt voor doelwitten die juist buiten zicht (‘beyond visual range’) moeten worden geraakt.

Het kan zowel een Turkse commandopost op de grond als de piloot van de Turkse F-16 zijn geweest die de Russen via een radiofrequentie heeft gewaarschuwd terug te gaan. „Misschien heeft de F-16 eerst nog waarschuwingsschoten gelost”, aldus Berlijn.

Het staat voor Berlijn vast dat het een Turkse beslissing was om de Su-24 neer te schieten, en niet een NAVO-beslissing. „Hier was geen sprake van een NAVO-operatie, maar van een Turkse beslissing om het Turkse luchtruim te beschermen .”

De Russen zeiden gisteren dat ze kunnen bewijzen dat hun toestel in Syrië vloog op het moment van de actie, en niet in Turks luchtruim zoals Ankara beweert. Een kaart van The Aviationist – een gezaghebbende website voor militair vliegverkeer – toont een kleine uitstulping van Turks grondgebied in Syrië. Daarover zou het Russische vliegtuig zijn gevlogen – een kwestie van luttele seconden. Berlijn waarschuwt echter voor het trekken van snelle conclusies. „Er kunnen meerdere kaarten opduiken met verschillende versies van de vliegroute”, zegt hij.

Er zijn op z’n minst drie verschillende manieren voor een vliegtuig en zijn piloot om te bepalen waar men zich bevindt. Zo is er het navigatiesysteem dat wordt geladen met satellietgegevens; zoiets als een tomtom. Dan zijn er grondbakens langs de grenslijn waarmee de radar van een passerend vliegtuig contact kan maken. Ten slotte is er het Russisch militair grondstation dat via een eigen radarsysteem de piloot van het gevechtsvliegtuig kan vertellen waar het zich bevindt. De gesprekken tussen station en piloot worden, voor zover bekend, opgenomen.

Langste seconde

Het neerhalen van een vijandelijk vliegtuig is een ingrijpende ervaring. Dat blijkt uit de getuigenissen van de enige F-16-vlieger van de Nederlandse luchtmacht die ervaring heeft met het neerschieten van een vijandelijk vliegtuig. Peter Tankink, inmiddels kolonel, schoot als F-16-vlieger in 1999 een MiG neer van de Joegoslavische luchtmacht. Het gebeurde boven Kosovo tijdens de oorlog op de Balkan.

In interviews vertelde Tankink over zijn ervaring. De seconde die verstrijkt tussen het indrukken van de lanceerknop voor de raket, en het daadwerkelijk zien vertrekken van die raket, beschreef hij ooit als een van de langste in zijn leven.