Zij strijdt al dertig jaar tegen ontbossing

Al dertig jaar strijdt deze Braziliaanse milieuactiviste tegen de kap van regenwoud. Dat is gevaarlijk.

Ineens stond er een gewapende man in haar tuin tussen de kleurrijke bloemen en planten. Met een verwilderde blik hield hij zijn pistool strak op haar gericht. „Stop met je acties, anders schiet ik je dood”, luidde zijn boodschap. Daarna ging hij er vandoor.

Het leven van de Braziliaanse milieuactiviste Antonia Melo (66) wordt al jaren gedomineerd door gevaar. Als voorzitter van de organisatie Xingu Vivo para Sempre (De Xingu leeft voor altijd) is zij het gezicht van de strijd tegen de Belo Monte dam, de op twee na grootste waterkrachtcentrale ter wereld die in het hart van de Amazone wordt gebouwd. Ze ontvangt dreigbrieven, haar naam staat op een dodenlijst die circuleert en ze wordt afgeluisterd.

Brazilië is een levensgevaarlijk land voor milieuactivisten als Melo: nergens worden zo veel activisten vermoord. Volgens de internationale mensenrechten- en anticorruptieorganisatie Global Witness zijn de laatste 25 jaar in Brazilië ruim 1.500 activisten vermoord en worden ruim 2.000 milieustrijders met de dood bedreigd. De meeste moorden zijn in de staat Pará, waar een groot deel van het Amazonewoud ligt.

„Het is een keiharde strijd. Kapitaal en grond versus natuur en mensenrechten”, zegt Melo, die zich al meer dan dertig jaar inzet voor behoud van het regenwoud. „Je hebt de grootgrondbezitters die willen produceren en bos wegkappen en de grote industriële bedrijven zoals het consortium dat deze megadam bouwt. En je hebt ons, activisten die natuur en planeet beschermen en de rechten van kleine boeren en indianen bewaken.”

Ze kijkt uit over de Xingu, die langs Altamira stroomt, een stad met 130.000 inwoners. De rivier is een aftakking van de Amazone en een belangrijke levensader voor de tienduizenden indianenstammen langs het water. De rivier is ook essentieel voor de duizenden unieke planten- en boomsoorten op de ruim vierhonderd eilandjes.

De waterkrachtcentrale, het Monster

De waterkrachtcentrale, een half uur rijden van Altamira, wordt gebouwd door Norte Energia, een consortium van tien publieke en private partijen. Dit megaproject – kilometers lange dammen en kanalen – is volgens de overheid essentieel om het chronische energietekort op te lossen: Belo Monte kan 11.000 megawatt stroom opwekken, genoeg om 23 miljoen huishoudens en 30 procent van de Braziliaanse industrie van energie te voorzien.

‘Het Monster’, zoals Melo het noemt, is het omvangrijkste industriële project in Brazilië van dit moment en betekent een ernstige aantasting van het Amazonewoud. „Er wordt 40.000 hectare bos vernietigd en onder water gezet. Grote delen van de rivier worden drooggelegd. De biodiversiteit wordt compleet verstoord”, zegt Melo. Ze tuurt over het water, snuift de lucht op en begint acuut te hoesten. „Weer die rotte geur. Ruik je het niet? Dode vissen. Stroomopwaarts liggen er honderden in het water. De vissers kunnen niet overleven. De indianen hebben het zwaar, bij hen staat de rivier droog.”

Een maand geleden werden Antonia Melo’s huis en dat van honderden anderen gesloopt om plaats te maken voor een kanaal, onderdeel van de waterkrachtcentrale. De meeste moeite had ze met het afscheid nemen van de zelf aangelegde tuin, waar ze destijds door de indringer werd bedreigd.

Van de ruim 50.000 inwoners die uit hun woongebieden worden verdreven, hebben ruim 20.000 mensen een nieuwe plek gekregen. „Ons is beloofd dat we goede nieuwe stenen huizen zouden krijgen dicht bij het centrum. Maar we worden weggemoffeld in buitenwijken, ver van alle voorzieningen. Indianen, die altijd in dorpsverband aan de rivier woonden, worden plotseling in kleine, op elkaar gestapelde woningen van slechte kwaliteit gezet. Het alcoholisme is toegenomen”, zegt Melo boos. Zelf weigert ze het aangeboden huis. „Ik wil geld van Norte Energia ter compensatie. Ik heb er niet voor gekozen mijn huis uit te gaan, en wat ze me aanbieden, vind ik niets.”

Een spion in haar organisatie

Dat ze voor het consortium een bedreigende factor is, werd vorig jaar duidelijk. Er werd een spion ontdekt in Melo’s organisatie. De man draaide maandenlang mee en werkte zich op tot haar rechterhand. „Hij bleek te zijn ingehuurd door een van de constructiebedrijven. Hij kreeg 5.000 real per maand (1.270 euro) om te infiltreren. Hij nam alles op via een zendertje in zijn pen. Later bekende hij dat ze wilden weten hoe mijn agenda eruitzag en of ik van plan was naar de centrale te komen om actie te voeren.”

Melo kijkt somber. Ze had de man zodanig vertrouwd dat hij zelfs een vriend van de familie was geworden. Dat steekt. Want op familie is ze zuinig. Als moeder van vijf inmiddels volwassen kinderen beschermde ze haar gezin altijd voor de buitenwereld. „Ik ging nooit met mijn kinderen op stap toen ze klein waren. Ik haalde ze niet van school, en verscheen niet met hen in het openbaar. Niemand, behalve intieme vrienden en familieleden, wist wie mijn kinderen waren. Te riskant.”

Melo heeft al een aantal vrienden verloren in de strijd. Zoals haar goede vriendin Dorothy Stang, een Amerikaanse non en milieuactiviste die in 2005 door huurlingen werd vermoord na talloze doodsbedreigingen. En Chico Mendes, de vakbondsleider en activist die in 1988 werd vermoord in opdracht van landeigenaren en wiens dood internationaal de aandacht trok. Maar het schrikt haar niet af. „Ik ga door met deze strijd. Het dient een veel groter doel dan mijn individuele belang. Namelijk het voortbestaan van onze planeet.”

Haar strijd kent ook hoogtepunten. De constructie van de Belo Monte stuwdam leek allang beklonken. Al vier jaar werken 20.000 arbeiders aan de centrale, die in in 2019 operationeel moet zijn. Toch besloot milieuautoriteit Ibama vorige maand de exploitatievergunning op te schorten. Eerst moet Norte Energia de afspraken nakomen over de aantasting van de natuur en de mensenrechten. Ze lacht. „Het voelt als een zege, ook al is de kans klein dat de bouw helemaal wordt gestopt. We roepen al jaren dat wat hier gebeurt volkomen illegaal en verwoestend is.

Juist nu wil ik nog harder vechten voor de Amazone. Zelfs met gevaar voor eigen leven. Ik ga door.”

Lees meer in 'Zijn de bossen nog te redden' en bezoek klimaattop.nrc.nl