Voer het debat over de islam, verwar het niet

Islamitisch extremisme verhoudt zich tot de islam zoals de Ku Klux Klan zich verhoudt tot het protestantisme, meent Erica Meijers.

Scherpschutters van de Franse politie op een kerk in Saint-Denis.

Het debat over de relatie tussen islam en islamistisch terrorisme is na Parijs weer losgebarsten. Op de Place de la République in Parijs wordt rond de kaarsen heftig gedebatteerd over de vraag wie schuldig is: de islam, de buitenlandse politiek van het Westen, de gebrekkige integratie van minderheden of de uitsluitende effecten van een strenge opvatting van laïcité, het Franse model voor de scheiding van kerk en staat.

Je kunt daar nog meer elementen aan toevoegen, maar het gaat ongetwijfeld om een mix van dit alles. Dit debat is noodzakelijk om de barbaarse aanvallen te kunnen duiden. Je zou het kunnen vergelijken met de grote religieuze debatten die geleid hebben tot het vaststellen van de ‘rechte leer’, de orthodoxie in de grote godsdiensten.

Om dit debat over islamisme op vruchtbare wijze te voeren, is het van belang een aantal begrippen rondom religie scherp uit elkaar te houden. Wie termen als extremisme, fundamentalisme en orthodoxie op één hoop gooit, draagt bij aan zinloze polarisatie. Kort gezegd: extremisme is de bereidheid ook met geweld je ideologische of religieuze opvattingen door te zetten. Fundamentalisme is de fixatie van een religieus gedachtegoed in absolute, schijnbaar onveranderlijke ideeën, zonder dat dit gewelddadige vormen hoeft aan te nemen. Orthodoxie is de door een lang proces van onderhandelen en polderen ontstane consensus over de rechte leer binnen een religieuze gemeenschap. Wie daar te ver van afwijkt, kan het etiket ‘ketter’ verwachten. De orthodoxie is altijd in beweging, zij het langzaam. Het moet steeds opnieuw ‘bij de tijd’ worden gebracht, een moeizaam en pijnlijk, maar in de grond altijd een democratisch proces.

In de Rooms-Katholieke kerk zijn gezaghebbende bijeenkomsten als internationale concilies hierbij van groot belang. De protestanten hebben hun nationale synodes en dan zijn er nog de internationale oecumenische organen waar alle christenen elkaar ontmoeten. Op deze manier is bijvoorbeeld na jaren discussie vastgesteld dat de verdediging van de apartheid een ketterse manier van denken was, een interpretatie van de bijbel en de christelijke traditie die over de grens van het christelijke denken gaat.

Op dezelfde manier zou je kunnen zeggen: het islamistisch extremisme verhoudt zich tot de islam zoals de Ku Klux Klan, de Amerikaanse gewelddadige beweging die zwarten en joden lynchte, zich tot het protestantisme verhield. Elke gemeenschap moet steeds opnieuw beslissen wat uit naam van zijn (heilige) teksten en traditie nog gezegd en gedaan mag worden. Niet elke interpretatie is geoorloofd. Het citeren van enkele losse teksten voldoet niet, die moeten ook in een aanvaardbare relatie staan tot andere teksten en de grote lijnen van een traditie. Hoe verhoudt zich bijvoorbeeld het doden van mensen onder het uitroepen van Allahoe Akhbar zich tot de Korantekst die stelt: „wie één mens doodt, doodt de gehele mensheid en wie één mens redt, redt de gehele mensheid” en tot opdrachten om wat je hebt te delen met mensen die minder hebben?

Dit proces vindt net zo goed buiten als binnen religieuze gemeenschappen plaats. Op dezelfde manier kun je je afvragen of de manier waarop Geert Wilders de liberale traditie interpreteert nog wel liberaal is. Met zijn bewering dat hij de rechten van vrouwen en homo’s verdedigt tegen islamitische migranten ondermijnt hij dit gedachtegoed in feite doordat hij minderheden fundamentele rechten ontzegt. Door liberale rechten te nationaliseren en etniseren tast hij hun universele betekenis aan. Dit maakt hem tot een ketter van het liberalisme. Ook deze discussie over een liberale orthodoxie is nog gaande.

In de islam is het moeilijker vast te stellen wat orthodox is en wat niet meer, omdat er weinig overkoepelende islamitische organen zijn die met gezag kunnen spreken. We zijn daardoor als het ware overgeleverd aan het debat op straat. En omdat we niets anders hebben dan dit democratische debat, is het van des te groter belang dat dit zorgvuldig wordt gevoerd.