Is België een mislukte staat?

België krijgt internationaal kritiek omdat het een uitvalsbasis is voor terroristen. Hoe reageren de Belgen?

België is ‘Belgistan’ en Brussel is ‘de hoofdstad van terreur’. In internationale media wordt België omschreven als een failed state, een mislukte staat. De onbestuurbaarheid van Brussel – met 19 burgemeesters en zes politiezones – haalt het zelfs als item op CNN, prime time. En het falen van de Brusselse gemeente Molenbeek, waar drie van de ‘Parijs’-terroristen hun uitvalsbasis hadden, is volgens de Europese variant van nieuwssite Politico exemplarisch voor „het disfunctioneren” van het land. De aanslagen werden bovendien „beraamd in Syrië, maar georganiseerd in België”, volgens de Franse president Hollande.

De buitenwereld heeft – snoeihard – zijn oordeel geveld. Maar, wat denken de Belgen zelf? De kritiek komt hard aan bij onze zuiderburen waar na „concrete aanwijzingen” voor een aanslag het dreigingsniveau in het Brusselse Gewest dit weekend werd opgeschaald naar het hoogste niveau. In plaats van winkelend publiek marcheerden er zwaarbewapende militairen door de Brusselse straten. Het openbare leven in de Europese hoofdstad viel volledig stil.

„We weten al jaren dat het slecht gaat in Molenbeek, die kritiek raakt ons niet”, zegt politicoloog Dave Sinardet, verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB), in een café in zijn woonplaats Antwerpen, waar de verhoogde terreurdreiging niet geldt. „Maar dat Frankrijk nu zo komt vingerwijzen naar ons, leidt wel tot irritatie en verontwaardiging. Hollande kan wel zeggen dat de Belgische veiligheidsdiensten steken hebben laten vallen, maar ook de Franse diensten hebben veel fouten gemaakt.”

Molenbeek bombarderen dan maar?

Ook socioloog Dirk Jacobs, eveneens verbonden aan de VUB, signaleert dat de kritiek flink  binnenkomt in België. „Aan mensen die Brussel niet kennen heb ik eindeloos moeten uitleggen dat Molenbeek geen jihadistennest is, of een no-go-zone waar je niet over straat kunt.” De socioloog is ervan geschrokken hoe gemakkelijk zo’n grim en ongenuanceerd beeld van België de wereld over gaat. En hoe moeilijk het is dat vervolgens bij te stellen.

Temeer omdat dat beeld niet alleen wordt verspreid door onwetende journalisten ver weg, ook buurland Frankrijk uit zich in stevige termen. Vorige week sprak de Franse journalist en schrijver Éric Zemmour, bekend om zijn provocerende opstelling, een column uit op de radio, waarin hij Frankrijk opriep niet Raqqa, maar Molenbeek te bombarderen.

„Dat raakt mensen”, zegt Jacobs. „En het heeft grote gevolgen: de minister van Binnenlandse Zaken zei dat Brussel de wijk moet ‘opkuisen’, dat huizen stuk voor stuk moeten worden uitgekamd.”

Maar er is ook begrip voor de kritiek, al wordt deze volgens commentatoren wel zéér scherp aangezet. „Dit zijn de dingen die wij al vele jaren over onszelf zeggen”, zegt Bart Sturtewagen, politiek commentator bij de Vlaamse krant De Standaard. „Dat België in een impasse verkeert, beseft iedereen wel. Alleen is zoiets niet prettig om uit het buitenland te horen. Zo lijkt België ineens een bananenrepubliek.”

Ja, we hebben problemen hier, maar het zijn wel ónze problemen

Erhan Demici stand-up comedian

En dat is het zeker niet, wil Sturtewagen maar zeggen. „Je kunt ook betogen dat België juist werkt. Dat het ondanks zijn moeilijkheden toch voort bestaat. Als België niet bestond, zou niemand het uitvinden”, zegt hij. „Maar het land is er, dat geeft ook een zekere robuustheid aan.”

De stevige druk van buitenaf heeft ook onbedoeld positieve effecten. Erhan Demici, een Belgische stand-upcomedian van Turkse komaf ziet hoe zijn landgenoten zich collectief aangevallen voelen, en zich daarin verenigen. „Ja, we hebben problemen hier, maar het zijn wel ónze problemen”, zegt hij in een café, dat door het verhoogde dreigingsniveau opvallend rustig is voor een Brusselse zaterdagavond. „Die reactie zag ik dit weekend vaker.”

Demici werkt twee dagen per week als sociaal werker in Molenbeek en kent de wijk en de mensen goed. „In Molenbeek is men wel gewend aan negatieve aandacht”, zegt hij. „Mensen erkennen nu wel degelijk dat er iets mis is, al wordt het ook als zeer onterecht ervaren.” Van de ruim 400 jongens die uit België naar Syrië zijn afgereisd, kwamen er naar schatting 150 uit Brussel, van wie veertig uit Molenbeek. „De andere Brusselse gemeenten”, zegt Demici, „treft net zo goed blaam.”

Franse excuses

Intussen bood de Franse geheime dienst schriftelijk excuses aan voor de openlijke kritiek op België. En klinken ook elders genuanceerde geluiden. Maar zolang de dreiging van terreur blijft, en er internationaal druk op België blijft bestaan om zijn veiligheidsbeleid op te schroeven, zullen de Belgen zich iets van de kritiek moeten aantrekken.

Of onder druk nu alles vloeibaar wordt, is zeer de vraag. De zegslieden verwachten dat niemand meer verregaande veiligheidsmaatregelen zal durven tegenhouden. „Dat er één politiezone in Brussel moet komen, daar zullen de partijen nu waarschijnlijk wel op uitkomen”, zegt socioloog Jacobs. „Maar op al die andere terreinen, zoals onderwijs, integratie, gezondheidszorg, waar dezelfde problemen spelen, zie ik weinig veranderen”, zegt hij.

Ook komiek Demici voorspelt dat de beloftes tot verbetering naar de achtergrond verdwijnen, zodra België internationaal uit beeld is. „Zo gaat het al jaren in Molenbeek", zegt hij. „Bovendien: voorlopig is de terreurdreiging het enige waar men oog voor heeft.”