Column

Terug naar 1984

S. Montag

Het was ’s ochtends om een uur of elf, in een rustige tram. Daar, halverwege het voorste gedeelte, ontdekte een passagier plotseling een onbeheerd pakketje van ongeveer twintig bij tien bij tien centimeter. Had een vergeetachtig iemand dat laten liggen? Of was er iets anders aan de hand? Voor alle zekerheid waarschuwde hij de conducteur. Die pakte meteen zijn telefoontje en vertelde het aan de bestuurder. De tram stopte, niet bij een halte. Na een paar minuten naderde sirenegehuil en daar verscheen de eerste auto van de politie. Er kwamen er nog twee. De passagiers moesten uitstappen en zich uitvoerig identificeren en laten fouilleren. Een jongeman, een jaar of 22, werd geboeid en moest mee in de politieauto.

Die avond las ik in de krant dat in lijn 2 een ‘verdacht pakketje’ was aangetroffen. Nader onderzoek door de explosievendienst had geleerd dat er een houten speelgoedlocomotiefje zat, misschien vergeten door een oma op weg naar de verjaardag van haar kleinzoon. Niets meer van gehoord. Maar verdachte pakketjes speelden toen al jaren een rol in het openbaar vervoer. Vooral de metro is een aantrekkelijk doel voor terroristen. Ze laten een keurig verpakte helse machine achter en een half uur later hebben ze wereldnieuws veroorzaakt.

Sluipenderwijs heeft de terreur onze maatschappij veranderd. Het algemene wantrouwen is tot een gewoonte geworden, in de omgangsvormen en de wet opgenomen. Dat is al begonnen voor er van deze grootscheepse terreur sprake was. Ik denk dat het hier ontdekt is door Rob Stolk, een van de eerste provo’s (1946-2001). In een supermarkt zag hij bewakingscamera’s hangen. Zoals dat een provo eigen was, trok hij een radicale conclusie. Onze hele samenleving werd besurveilleerd. Dat viel toen nog mee.

De terreur werd vervaarlijker. Ik herinner me de kaping van het cruiseschip de Achille Lauro in 1985, waarbij een joodse invalide passagier, op zijn rolstoel de zee in werd gereden. En toen kwam 9/11, gevolgd door de twee mislukte oorlogen van George W.Bush, tegen Afghanistan en Irak. Daarmee is waarschijnlijk een nieuwe fase in de ontwikkeling van het algemene wantrouwen begonnen. Als vliegtuigpassagier moet je je een steeds ingewikkelder ritueel laten welgevallen, nu ook door een elektronisch poortje waarin je je armen moet opsteken. Handen omhoog! riep de politie tegen de gangsters. Wij vinden dat op een vliegveld gewoon geworden.

Spionage tussen de naties is er altijd geweest, maar met de digitale revolutie heeft ook die een andere allure gekregen. De Amerikaanse geheime dienstheeft in één maand 1,8 miljoen telefoongesprekken afgetapt. Ook van bevriende staatshoofden als Angela Merkel. Die wetenschap hebben we dan weer te danken aan Julian Assange en Edward Snowden. Die moeten zich voor de Amerikaanse politie in het buitenland schuilhouden.

Begin dit jaar dachten we dat met de aanslag op Charlie Hebdo een nieuwe fase in de terreur was bereikt. Misschien, maar met de bom in het Russische vliegtuig boven de Sinaï en daarna de aanslagen in Parijs is bewezen dat het nog veel radicaler kan. De terroristen zijn overal en hetzelfde geldt voor de contraspionnen en de overheden die ons beschermen. In Hannover is deze week de vriendschappelijke voetbalwedstrijd Duitsland-Nederland afgelast. Ook met het heilige voetbal wordt geen risico meer genomen.

Geen wonder dat dit wantrouwen zich aan de hele maatschappij meedeelt. Bij mij in de buurt is een winkel in elektronica. Als ik erlangs kom bestudeer ik de etalage. Telkens weer ben ik geïmponeerd door die enorme verscheidenheid van voor mij raadselachtige apparatuur. Waar dient het allemaal voor? Inbrekers betrappen? Je buren afluisteren? Je kleine kinderen in de gaten houden? Gewoon te weten komen wat er aan de hand is?

De mens van de 21ste eeuw heeft zich op twee manieren aan deze nieuwe tijd aangepast. De digitale revolutie heeft het voor individuen en overheden mogelijk gemaakt, door te dringen tot wetenschap die vroeger strikt particulier tot zeer geheim was. Het zich nog altijd verbreidend terrorisme heeft voor deze ultra nieuwsgierigheid een nieuwe rechtvaardiging gegeven, die van de algemene veiligheid. Het particuliere bestaan is op zijn retour. Mij doet het meer en meer denken aan 1984 van George Orwell. Big Brother is watching you via de dan verplichte televisie, het dubbelwerkende telescreen dat de kijker permanent in de gaten houdt. De wereldmachten zijn daar permanent in staat van oorlog. Het komt me bekend voor.