Dromen over mooiere wereld dempt uw angst voor terreur

Hans Schilderman schrijft dat door het verdwijnen van godsdienst een leegte is ontstaan, waarvoor populisme in de plaats is gekomen (14/11). Een vergelijkbare opmerking maakte Beatrice de Graaf: „Als je alle religies van de maatschappelijke tafel veegt, hou je een lege tafel over. Het enige wat er dan op tafel ligt is het marktdenken” (25/7).

Mogelijk is de samenleving opportunistischer geworden door de secularisering: als je niet hoeft te vrezen voor hel en verdoemenis, kun je hedonistischer leven. Maar als niet-gelovige neem ik aanstoot aan het idee dat populisme en economisme ontstaan waar religie verdwijnt. Ook zonder religie kunnen mensen trouw zijn aan persoonlijke of collectieve waarden en zelfs tot spiritualiteit komen. Maar de essentie is dat er te veel wordt gedacht in belangen in plaats van waarden: wat we willen hebben en voor elkaar krijgen in plaats van wat we willen zijn.

Politieke partijen worden steeds meer belangengroepen. Veel kiezers vragen zich af: wat is het beste voor mij? Politici spiegelen dat gedrag en bewaken de belangen van hun kiezers. Geen wonder dat kiezers sterk verdeeld raken.

In onzekere tijden is het verleidelijk je eigenbelang te bewaken. Maar de paradox is dat het ware levensgeluk en gevoel van houvast in onszelf zit, in onze waarden en idealen. Daaraan trouw zijn, ook als het niet meteen voordeel oplevert, geeft een gevoel van zingeving en richting in het leven. Uit psychologisch onderzoek blijkt dat denken over de eigen idealen een dempend effect heeft op angst en spanning. Dat komt doordat waarden minder contextgebonden zijn: ze zijn altijd en overal toepasbaar.

Bovendien reduceren ze onzekerheid – je kunt altijd trouw zijn aan je waarden, niemand kan je dat afnemen. Dit betekent dat fanatisme en fundamentalisme beperkt blijven, want mensen die onzeker zijn over hun waarden of religie, geven ter compensatie vaak wat extra gas waardoor hun opvattingen extremer en radicaler worden (‘defensive zeal’).

Hoe moeilijk kan het zijn? Meer waarden, minder godsdienst, minder belangen, minder wij versus zij. Juist nu.

Hoogleraar sociale psychologie

    • Roos Vonk