Olijvenpest rukt op met 20 km per jaar

Het Zuid-Italiaanse Puglia wordt geplaagd door een bacterieziekte die olijfbomen aantast. Hij breidt zich gestaag uit.

In het door xylella-bacterie getroffen gebied in Zuid-Italië worden olijfbomen gerooid, zoals hier in Oria, in de buurt van de stad Brindisi, in april van dit jaar. foto AP

In de Italiaanse regio Puglia, in de ‘hak’ van de laars, woedt een bacterieziekte die op grote schaal olijfbomen doodt. De ziekte blijkt, ondanks steeds strengere Europese maatregelen, tot nog toe niet te beteugelen. In de afgelopen zomermaanden kroop de ziekte in Italië verder noordwaarts. Vorige week kwamen internationale wetenschappers bij de voedselautoriteit EFSA in Brussel bijeen om onderzoeksprioriteiten te bepalen.

Gevreesd wordt dat de ziekte zich uiteindelijk naar olijfregio’s in Italië, Spanje of Griekenland zal verspreiden. Of naar andere vatbare bomen zoals amandel, perzik, kers, oleander en acacia. Uitbreiding is „zeer waarschijnlijk”, en de economische gevolgen „ernstig”, concludeerde de EFSA in januari in een rapport.

Ook de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit toont zich bezorgd. „Volledige uitroeiing zal vele jaren duren en het is vooralsnog onzeker of dit überhaupt zal lukken.”

De Italiaanse plantenziektenkundige Donato Boscia, die in Bari werkt bij het Italiaanse overheidsinstituut IPSP, kent de aangetaste olijfbomen van dichtbij. De bladeren die ogen alsof ze verbrand zijn, de verdroogde olijven, de dode takken en stammen. En het worden er steeds meer. Sinds het begin van de uitbraak zijn al ruim een miljoen olijfbomen geïnfecteerd, schatten Italiaanse wetenschappers vorige maand in het European Journal of Plant Pathology. Boscia, een van de auteurs: „Toen we de uitbraak in 2013 opmerkten, was achtduizend hectare (80 km2) aangetast. Nu meet het besmette gebied ruim 2.800 km2” – groter dan de provincie Noord-Holland.

De uitbraak zorgt bovendien voor grote lokale onrust, waarbij boeren de bestrijding tegenhouden met wegblokkades en rechtszaken. Donderdag won een groep lokale telers nog een rechtszaak, waardoor hun bomen in ieder geval tijdelijk niet preventief geveld mogen worden.

Boscia zegt „niet optimistisch” te zijn. „We weten niet of we de teloorgang van olijfbomen in Europa kunnen stoppen. We kunnen alleen hopen dat de maatregelen voldoende zijn.”

Noord- en Zuid-Amerika

De olijfziekte wordt veroorzaakt door de bacterie Xylella fastidiosa. Dat is een bekende ziekteverwekker in Noord- en Zuid-Amerika, vooral in druivenranken en citrusbomen. Nog honderden andere bomen en struiken zijn vatbaar – waaronder gewassen als koffie, amandel en perzik.

Zelden treft de bacterie olijfbomen, tot dat ineens in Italië gebeurde. Daar is een nieuwe stam van de bacterie opgedoken, blijkt uit genetisch onderzoek. De stam is CoDiRO gedoopt, voor Complesso disseccamento rapido dell’olivo. Boscia: „Alle Xylella die we hier in olijfbomen vinden, lijkt genetisch sterk op elkaar. Dat duidt erop dat de bacterie pas kort geleden ingevoerd is.” Waarschijnlijk heerst de bacterie tien à twintig jaar in Italiaanse olijfbomen, denkt Boscia – maar zeker niet langer.

Deze CoDiRO-stam is eerder in Costa Rica in een oleander gevonden. En dus lijkt de uitbraak van Xylella het gevolg van globalisering. Hij past in een lange reeks plantenziekten die, als ze buiten hun oorspronkelijke biotoop belanden, grote schade aanrichten. Zoals iepziekte, ‘citrus cancer’ en kastanjebloederziekte.

Xylella fastidiosa tast de houtvaten van planten aan. De bacterie wordt verspreid door insecten die plantensappen opzuigen, en via transport van planten. Allerlei insecten brengen de bacterie over. In Zuid-Italië is het spuugbeestje (Philaenus spumarius) de boosdoener – een insect dat ook in Nederland algemeen is. Boscia: „Dat zijn geen goede vliegers, vandaar dat het besmette gebied zich alleen gestaag uitbreidt. Met tien tot twintig kilometer per jaar, schatten we.”

De Europese Commissie heeft maatregelen genomen. Er is een risicolijst waarop tweehonderd vatbare plantensoorten en -groepen staan, van acacia tot wikke en bosbes. Sinds mei mogen die alleen naar de EU worden ingevoerd als ze uit een Xylella-vrij gebied komen. En in Zuid-Italië gaan bomen om.

Gezonde bomen rooien

Niet alleen zieke bomen worden geveld . In het grensgebied, waar de bacterie zich uitbreidt, moeten ook alle vatbare gezonde bomen en struiken gerooid worden in een straal van 100 meter rond een besmette plant. Uit voorzorg: planten kunnen besmet zijn zonder dat ze symptomen vertonen. Boscia: „In het slechtste geval moet er voor elke besmette boom drie hectare worden gekapt.”

Bewoners protesteren luidkeels over het vellen. Ze blokkeerden al wegen en treinstations, ze spreken over complotten. De bacterie zou opzettelijk verspreid zijn door concurrerende olijftelers of door leveranciers van gentech-zaden zoals Monsanto. En met rechtszaken, zoals deze week, houden ze het preventief vellen van bomen tegen. Het is de zoveelste hindernis. In het voorjaar deed zelfs de politie invallen bij Boscia en andere plantkundigen bij drie instituten in de regio. Boscia: „Ze zochten at random naar een schuldige. Er is nooit een aanklacht ingediend en we hebben er niets meer van gehoord.”

Je kunt hier lang over praten, zegt hij. „Maar het helpt allemaal niet.” Onderzoek naar de Europese Xylella-stam staat nog in de steigers. Wat is de beste bestrijdingsmethode, welke gewassen zijn vatbaar, hoe is de bacterie beter te detecteren? De Europese Commissie maakte deze maand 7 miljoen euro vrij voor onderzoek naar Xylella en twee andere plantenziekten.

Intussen zou in Puglia juist welwillendheid van boeren de bacterie binnen de perken moeten houden, want een simpel bestrijdingsmiddel bestaat niet. Voorlopig is het enige middel: elk voorjaar de olijfgaarden ploegen tegen spuugbeestjes, en olijfbomen regelmatig snoeien.