Ik ben heel veel wijzer geworden

Volgende week treedt SP-coryfee Jan Marijnissen terug uit de actieve politiek. Een gesprek over de vluchtelingencrisis, het gevaar van idealen en zijn positie in de partij.

Tekst Coen Verbraak Foto’s Merlijn Doomernik

Foto ANP

‘Hier was het”. Jan Marijnissen (63) wijst naar een plek in de berm. Hier, langs de kloostermuur van Megen, stond vroeger de bushalte waar hij met z’n jeugdvriend Leon vaak zat. Kwam-ie als zestienjarige jongen op z’n Puch-je vanuit Oss aantuffen. Zaten ze op zwoele zomerdagen vervolgens uren te kijken naar hoe het onweer zich ontlaadde boven het Brabantse land.

De dorpjes hier in de buurt zijn sowieso geplaveid met herinneringen, blijkt tijdens een wandeling door het landschap van zijn jeugd. We lopen langs het standbeeld van dokter Baptist, de dubbeltjesdokter, die iedereen hielp voor 10 cent. „Vond ik vroeger al zo’n mooi verhaal.” En we gaan de kapel binnen met de graftombe van broeder Everardus. Hier kwam hij als jongen met z’n moeder, na de dood van zijn vader, om steun te vragen. Het is al bijna een halve eeuw geleden. Z’n moeder is allang dood. En van zijn geloof is ook niets meer over. „Maar de herinnering blijft dierbaar”, zegt Marijnissen.

In een café in Ravenstein wordt hij aangesproken door een man van ergens in de veertig. Of mijnheer Marijnissen wel weet dat er in het Autotron asielzoekers zitten. En heeft hij wel gehoord dat die mensen daar gewoon iPads krijgen? Ja echt… iPads! En gratis eten in overvloed! Terwijl ze verder de hele dag geen moer doen. Waarom werken ze niet? Dat mogen ze helemaal niet, legt Marijnissen uit. „Dat kan pas als ze een status hebben.”

Hij maakt het vaker mee, zegt de SP-partijvoorzitter later, een paar tafels verderop. „Het zijn de verongelijkten die zich nu laten horen. Dat moeten we serieus nemen. Het gaat er bij mij niet in dat zulke mensen geen empathie zouden kennen, dat het racisten zijn.” Het is allemaal het gevolg van het doorgeslagen neoliberalisme, vindt hij. „Door het individualisme hebben we een sfeer gecreëerd van ‘ieder voor zich en God voor ons allen’. Mensen gaan zich opstellen naar het evenbeeld van de politiek die dat zelf jarenlang heeft voorgestaan.”

Volgend weekend neemt hij na 27 jaar afscheid als partijvoorzitter van de SP, de partij die hij in de jaren tachtig, samen met Remi Poppe, nieuw leven inblies. In 1994 kwam hij met Poppe in de Tweede Kamer. Nadien is de partij nooit meer weggeweest, met een hoogtepunt van 25 zetels in 2006. Voor hemzelf is het terugtreden uit de actieve politiek geen einde van een tijdperk. En er zal zich ongetwijfeld weer iets nieuws aandienen. „Ik heb altijd makkelijk kunnen dansen met het lot. Het zou kunnen dat ik straks denk: ‘Weet je wat? Ik ga me weer ’ns een dag vervelen’.” Dat deed hij vroeger als jongen ook. En toen bleek verveling onverwacht mooie dingen op te leveren. „Dan dacht ik: laat ik de fiets ’ns pakken. Ik ging de omgeving verkennen. Daardoor ken ik hier in al die dorpjes echt elke heg. Verveling leert je omgaan met het lot. ‘Het lot’ is wat het leven je opdringt. Ik zat van mijn elfde tot mijn veertiende op kostschool in Oldenzaal en Heeswijk. Geen lolletje, maar er was geen keus. Daar leer je dus mee omgaan. Je moést wel.”

In de politiek geldt toch dat je je juist niét wilt verzoenen met het lot?

„Dat geldt maar tot op zekere hoogte. Het lot is dat de SP niet in de regering zit, en dat we ‘maar’ vijftien zetels hebben. Daar zullen we het dus mee moeten doen.”

Voor zijn opvolging als partijvoorzitter hebben zich twee kandidaten aangediend: vakbondsman Ron Meyer, ook SP-fractievoorzitter in Heerlen, en SP-Tweede Kamerlid Sharon Gesthuizen. Een unicum binnen de SP. Marijnissen zal zelf naar alle waarschijnlijkheid niet stemmen. „Ik vind dat niet chic.” Hij was bepaald niet enthousiast over zo’n interne verkiezing. „In veel partijen heeft het dramatische gevolgen gehad. Je kunt een situatie krijgen waarin partijgenoten lijnrecht tegenover elkaar komen te staan. Als je alleen al kijkt naar de strijd tussen Verdonk en Rutte; die heeft bijna tot een scheuring binnen de VVD geleid. Zo’n verkiezing draagt dus risico’s in zich. Voor mij is het veel belangrijker om te kijken naar wat ons bindt. Al vind ik dat het bij ons tot nu toe heel volwassen verloopt.”

Het SP-bestuur sprak een duidelijke voorkeur uit voor Ron Meyer. Waarom eigenlijk?

„Ron heeft een schat aan ervaring. Hij is zeer actief geweest als voorzitter van een plaatselijke afdeling, en bij het FNV heeft hij buitengewoon succesvol campagne gevoerd. Hij brengt in dat opzicht absoluut méér in.” Dat Sharon Gesthuizen daar Kamer-ervaring tegenover kan zetten is niet belangrijk, vindt Marijnissen. „Die ervaring is voor een partijvoorzitter volstrekt irrelevant.”

Voormalig SP-Kamerlid Ewout Irrgang noemde het in deze krant een Afrikaanse verkiezing: „In Afrika kan de oppositie zich kandideren, maar dat wil niet zeggen dat ze ook werkelijk kans maakt. In de SP gebeurt precies hetzelfde.”

„Dat is echt onzinnig. Kom op, zeg! Irrgang zit al jaren in Afrika. Die weet echt niks van wat er hier gebeurt. Zowel Meyer als Gesthuizen zijn alle afdelingen langsgegaan en hebben overal hun eigen verhaal kunnen houden. Dat het partijbestuur druk zou uitoefenen op de afdelingen is nergens op gebaseerd. Zeker, we hebben een duidelijke voorkeur voor Ron, vanwege zijn ruime ervaring. Maar van een lobby van bovenaf is geen sprake.”

Wat doet een partijvoorzitter eigenlijk?

„Het is een ronduit deerniswekkende functie, al heb ik het met plezier gedaan. Je opereert in stilte. Weet jij wie partijvoorzitter van D66 is? Nou, dat bedoel ik dus. Hans Spekman is als partijvoorzitter toevallig wel prominent aanwezig, al is de vraag wat dat heeft opgeleverd. Hij heeft een heel duidelijke agenda gehad, maar is daar totaal niet in geslaagd. De doelstelling was: honderdduizend leden. Totaal mislukt. Verhuizen naar de Herengracht? Niet doorgegaan. Je kunt wel van alles willen, maar het partijbestuur beslist.”

Maar niet bij de SP. Mensen binnen de partij zeggen: „Het woord van Jan is nog steeds min of meer wet. Emile Roemer schuift een besluit vooruit als Marijnissen er niet bij is.”

„Dat geloof ik niet. Het ligt in de aard van Emile om de tijd te nemen. Ik heb als partijvoorzitter wel een aantal verantwoordelijkheden. Maar waar het de fractie betreft is Emile de chef.”

De PvdA staat in de peilingen op een historisch laagtepunt. Toch staat de SP ook maar rond de 18 zetels. Waarom lukt het maar niet om die zetels van de PvdA te verzilveren?

„Ik geloof nog steeds dat dat een kwestie van tijd is. Het tij is nu niet gunstig. De SP staat gemeenschapszin voor. Dat is in tegenstelling met wat de politiek de afgelopen decennia heeft uitgestraald. Mensen moeten zich door de marktwerking nu druk maken over de grootste flauwekul. Welke elektriciteit? Dat is onzin-marktwerking. Prik is prik. Maakt allemaal geen bal uit. Puur list en bedrog. If it ain’t broken, don ’t fix it. Maar dat hebben ze dus wel gedaan, met die marktwerking. Die keuzedwang werpt mensen op zichzelf terug. Daardoor krijg je die verongelijkte types die nu allemaal op de voorgrond treden.”

Hoe kijkt u in dat opzicht naar de huidige vluchtelingencrisis?

„Die wordt veroorzaakt door twee dingen. IS is het product van onze inmenging in Irak en Afghanistan. Irak binnenvallen zonder plan… dommer kon het niet. Maar we hebben het wel gedaan. Onder het motto: ‘wij gaan hier ’ns even de democratie brengen’. Terwijl het tribale landen zijn. De andere reden is de ongelofelijke ongelijkheid in de wereld. In de jaren zestig zeiden we het al: ‘Als we er niks aan doen komen ze het op een dag zelf halen’. Dat zie je nu gebeuren. De mensen die nu komen zijn vrijwel allemaal economische vluchtelingen. Gelukszoekers, zoals wij allemaal.”

Niet op de vlucht voor oorlog?

„Nee. Het zijn de geprivilegieerden die de sprong als eersten wagen. Het zijn allemaal jonge mannen. Als er geld in de familie is wordt Mohammed naar Europa gestuurd. De deal is dat hij op een dag geld terugstuurt. Als hij in zijn missie slaagt tenminste. En geef ze ’ns ongelijk. Dat zou jij ook doen als je in een uitzichtloze situatie zat. Het is a fact of life dat water naar het laagste punt stroomt.”

Dus je moet dammen opwerpen?

„Nee, je moet ze daar opvangen. Opvang in de regio is het best. Maar als je ziet hoe het ze daar over de schoenen loopt, dan is het alleszins redelijk dat Europa nu ook opvang biedt. En we moeten blijven werken aan draagvlak onder de bevolking. Je kunt in een democratie gebrek aan draagvlak niet blijven negeren.”

Na Parijs is de angst groot dat er tussen de vluchtelingen terroristen zitten.

„Dat moet je inderdaad als een reëel gevaar zien. We zijn na Parijs de naïviteit hopelijk voorbij. We moeten alert zijn. Het lastige is dat de strijd tegen IS asymmetrische oorlogsvoering is. Met bombarderen los je niks op. Daar gaat voor de jihad alleen maar een hoop wervingskracht vanuit.”

Maar het is dus niet raar om nu met een andere bril naar die vluchtelingen te kijken?

„Nee, zeker niet. Maar vergeet vooral ook niet dat die daders tot nu toe uit Frankrijk en België lijken te komen. Laten we het dus zeker ook over die onleefbare banlieus en discriminatie hebben. Gebrek aan perspectief kan leiden tot een hart van semtex. Als ik Rutte hoor in zo’n toespraak dan denk ik: ‘mooie woorden’, maar ik hoor nog niet het begin van een analyse. En zonder analyse geen oplossing. En wat Wilders doet – bewust olie op het vuur gooien – is totaal onverantwoord. Het is gevaarlijk om mensen systematisch weg te zetten met buitengewoon denigrerende bewoordingen. Dat heeft de geschiedenis ons geleerd. Kijk naar wat er in Bosnië gebeurde of in Rwanda.”

Woorden kunnen moorden?

Zeker. En dat weten Wilders en Bosma maar al te goed. Wat Buma laatst deed – Wilders zijn eigen inconsequentie voor de voeten werpen – was prima. Zo doe je dat. Ik heb ooit tegen hem gezegd: ‘U heet Partij voor de Vrijheid. En het eerste wat u voorstelt is om een boek van een van de wereldgodsdiensten te verbieden. Hoezo Partij voor de Vrijheid?’ Dan heeft-ie het knap moeilijk.”

Hebt u als politicus sinds 1994 eigenlijk het verschil kunnen maken? Hebt u genoeg bereikt?

„Ik heb in elk geval kunnen bijdragen aan een nieuwe beweging die geen eendagsvlieg bleek te zijn. We hebben 42.000 leden, zitten in veertig steden in het college. En dat zonder onze identiteit te verliezen. Maar als je mij nou vraagt: ‘heb je genoeg bereikt?’, dan heb ik niet direct een antwoord. Ik denk nooit in dat soort termen. Als je alleen maar droomt, genereer je je eigen ongeluk. Ik was een keer te gast op een vmbo-school, en vroeg aan een meisje: ‘Hoe stel jij je de toekomst voor?’ Dat meisje antwoordde: ‘Ik wil producer worden van Robbie Williams’. ‘Mooie droom’, zei ik, ‘maar hou er ook rekening mee dat dat misschien niet gaat lukken’. De directrice reageerde woedend. ‘Hoe kúnt u dat zeggen tegen een kind? U neemt haar haar droom af’. Maar als je jongeren alleen maar bevestigt in hun dromen loopt het niet goed af.”

Droom met mate?

„Precies. Ook in de politiek. Het is prima om Moral-politiek na te streven. Maar als die niet eerst door de zeef van de Real-politiek gaat is het levensgevaarlijk. Dat bespaart je teleurstellingen. Laatst had ik het erover met mijn vrouw. Ik zei: ‘Ze gaan me vast bij mijn afscheid vragen wat mijn grootste teleurstelling was’. Ik zou er eigenlijk maar één kunnen noemen: de moord op Fortuyn. Dat zoiets mogelijk was in Nederland… Eén gek die in een split second het leven van een politicus kan beëindigen vanwege zijn denkbeelden. Echt onvoorstelbaar. Maar op politiek vlak heb ik geen teleurstellingen.”

Ook niet de campagne in 2012, toen de SP in twee maanden tijd van 39 naar 15 zetels kelderde?

„Nee, want dat zag je aankomen. Emile heeft toen gedacht: zolang het goed gaat, gaat het goed. Daarbij is hij zijn oppositionele rol vergeten. Het bleef te veel beperkt tot zichzelf verdedigen, in plaats van onze alternatieve perspectieven te belichten. Ik heb zelf in 2003 ook zo’n val meegemaakt. We begonnen toen heel hoog en we eindigden op negen. Die dingen gebeuren.”

Kunt u wel zonder die politiek?

„Ik blijf aan de partij verbonden, ga werken in onze alternatieve rekenkamer. Het betekent dus niet dat het nu opeens allemaal stopt. Zoveel verandert er voor mij ook weer niet. Ik heb mezelf al die jaren in feite uitgeleend aan de SP.”

En krijgt u uzelf weer in goede staat terug?

„Ik ben heel veel wijzer geworden, heb onnoemelijk veel bijzondere mensen ontmoet. Ik heb mensen kunnen helpen, heb sommigen hoop kunnen geven. Dat is niet niks. Dat is verschrikkelijk veel. De prijs die je ervoor betaalt is je gezondheid; ik heb problemen met mijn hart gehad en vier keer een hernia. En je ziet ook wat er niét kan. Je leert hoofd- en bijzaken van elkaar onderscheiden. De essentie van het leven zit uiteindelijk in andere dingen dan in politiek. Wat is uiteindelijk de kern van je bestaan? Dat je niet alleen thuiskomt, dat je iemand hebt die je liefhebt. Als je de vijf belangrijkste momenten uit je leven opnoemt, dan gaat het om de ontmoeting met je vrouw, de geboorte van je kind, of de dood van je vader. Dát zijn de pijlers van je leven. Wat biedt werkelijk troost? Die troost komt niet van de politiek, hoe graag politici dat misschien ook zouden willen. Nee, de echte troost komt van de wetenschap, van kunst. Daar klamp ik me als het erop aankomt aan vast. De diepe ontroering voelen bij ‘Titus in monnikspij’ van Rembrandt, het mooiste schilderij dat ik ken. Je voelt het oog van de vader die naar zijn zoon kijkt. Zo mooi, zo liefdevol geschilderd. Dát raakt voor mij aan de essentie van het bestaan.”