Hard spel in naam van Cruijff

Met Cruijffs zegen gaven Jonk en Jongkind leiding aan De Toekomst. Wie anders dacht, ‘kon niet meer mee’. Maar toen dit duo zelfs botste met andere Cruijffianen, ging het mis.

De Arena, het stadion waar de Cruiijff-revolutie tot op heden niet zichtbaar is geworden. Foto Leo van Lieshout/ANP

Het is onderbelicht gebleven in het strijdgewoel van de afgelopen weken, maar Ajax neemt dezer dagen ook afscheid van Bryan Roy. De voormalige frêle linksbuiten genoot als oogappel van Johan Cruijff in de eerste fase van diens coup een bevoorrechte status. Nadat zijn ambitie om commercieel directeur te worden op niets was uitgelopen en hij als trainer op een zijspoor belandde moest er een nieuw tijdverdrijf voor hem worden gevonden.

Na overleg met de nieuwe machthebbers op De Toekomst, hoofd jeugdopleiding Wim Jonk en diens rechterhand Ruben Jongkind, vertrok Roy eind 2014 naar München. Bij de coach van voetbalgrootmacht Bayern, Pep Guardiola, mocht hij een week de kunst van het trainen afkijken. Niet iedereen heeft natuurlijk toegang tot Guardiola, maar een telefoontje naar Barcelona bracht uitkomst. Cruijff bracht Roy in contact met de assistent van Pep. Een uur later was de stage geregeld.

In München ging het mis. Of beter: het ging te goed. Roy laafde zich aan het vakmanschap van Guardiola. Hij zag een trainer aan het werk die volgens hem de inzichten van Cruijff beter in de praktijk bracht dan alle oefenmeesters van Ajax bij elkaar. Sindsdien is Roy ervan overtuigd dat hij ‘de essentie van Cruijff en zijn plan’ in pacht heeft. Hij staat er ‘puur’ in en heeft het ‘algoritme van Cruijff’ gevonden. Probleem: Jonk en Jongkind verkeerden ook in de veronderstelling dat zij werken volgens de inzichten van de maestro uit Barcelona. Een botsing kon niet uitblijven.

Roy was naar eigen zeggen nooit van plan Jonk de loef af te steken. Wel wilde hij een rapport schrijven over zijn bevindingen bij Bayern. Het was zijn bedoeling het te overhandigen aan de afdeling methodiek die valt onder Jonk, maar daar was weinig interesse in de nieuwe inzichten die Roy in Duitsland had opgedaan. Roy trok zich verongelijkt terug en wendde zich tot zijn beschermheer in Barcelona. Cruijff kon niet om Jonk heen. Roy meldde zich ziek; zijn vertrek hing in de lucht.

Het zijn twee raadselachtige zinnen in zijn column van afgelopen maandag in De Telegraaf, waarin Johan Cruijff afscheid nam van Ajax. Nadat hij eerst hard uithaalde naar bestuurders die volgens hem ‘spelletjes’ met hem hebben gespeeld, wendde hij zich tot ‘de’ vijf spelers: ‘Ga snel bij elkaar zitten en kijk dan eerst naar jezelf. Zorg dat het in orde komt.’

Met de vijf spelers konden geen anderen worden bedoeld dan de directieleden Edwin van der Sar en Marc Overmars en de trainers Frank de Boer, Dennis Bergkamp en Wim Jonk. Oud-voetballers over wie Cruijff in de beginfase van zijn machtsgreep in mystieke bewoordingen sprak. Zij deelden ooit de gezamenlijke ervaring van de kleedkamer en brachten een schat aan kennis en ervaring mee. Vanuit die achtergrond zouden zij, eenmaal aan de macht, Ajax eendrachtig naar de Europese top leiden. De afrekening in de rechtszaal met bestuurders zonder kleedkamerervaring, met uitzondering van Edgar Davids, werd luidkeels gevierd als ‘een overwinning voor het voetbal’.

Een andere ex-voetballer, Tscheu La Ling, mocht afgelopen zomer op voorspraak van Cruijff en met goedkeuring van de raad van commissarissen de organisatie doorlichten. Ling is aan de telefoon een man van weinig woorden, maar dit wil hij wel kwijt: „Het was trekken aan een dood paard.” Hij hield het daarom voortijdig voor gezien.

Het rapport dat Ling afleverde en dat uitlekte na zijn vertrek is ontluisterend. De vijf spelers die de ervaring van de kleedkamer deelden, werken nu als leidinggevenden bij Ajax volledig langs elkaar heen. ‘Op het gebied van samenwerking kan ik kort zijn’, aldus Ling in zijn rapport. Hij somt op: geen vertrouwen tussen Jonk en Bergkamp en Jonk en Overmars, een verstandshuwelijk tussen Bergkamp en De Boer, een goede maar niet intensieve relatie tussen Jonk en De Boer. De relatie tussen Overmars en Bergkamp is goed, die tussen Overmars en De Boer lijkt goed – een subtiel verschil. Daarnaast is er geen structuur in het transferbeleid en de budgettering. Er wordt gewerkt zonder agenda, vergaderingen worden niet genotuleerd, er is ‘gebrek aan één lijn voor de jeugd en betaald voetbal’.

De afgelopen weken ontstond ophef over de breuk tussen Jonk en de directie, gesteund door de vereniging, maar het rapport-Ling laat er geen misverstand over bestaan dat de rot dieper zit. Uitgerekend de voetballers op wie Cruijff zijn hoop had gevestigd maken er een potje van. Van enige structuur in de kern van de organisatie is al enige tijd geen sprake meer. ‘De vijf van Cruijff’ werken als autisten langs elkaar heen. Een leider was er niet. Geen wonder dat Ling zichzelf in een ‘implementatietraject’ opwierp als begeleider – dat wil zeggen: voordat hij de eer aan zichzelf hield.

Waar ging het mis? Drie (voormalige) medewerkers van De Toekomst die anoniem willen blijven, zijn eensgezind in hun mening. Cruijff heeft gekozen voor Jonk, aan wie hij halsstarrig vasthoudt en Jonk heeft zich met huid en haar overgeleverd aan Jongkind. Jongkind, die als ‘implementatiemanager plan-Cruijff (niet in dienst)’ in het vorige week gepubliceerde jaarverslag van Ajax staat geboekstaafd, neemt volgens deze ingewijden het denken, de communicatie en de correspondentie namens Jonk voor zijn rekening. Jongkind wordt, als oud-atletiektrainer, ook verantwoordelijk gehouden voor de aanwas van niet-voetbaltrainers op het jeugdcomplex. Hij woont sinds kort in Volendam, tevens de uitvalsbasis van Jonk.

Opvallend is dat Jongkind nauwelijks in het rapport-Ling voorkomt, terwijl hij de afgelopen vijf jaar een belangrijk stempel op de jeugdopleiding van Ajax heeft gedrukt. Maar áls hij wordt opgevoerd is het raak, zoals bij het functioneren van mental coach Derk de Kloet. Citaat: De Kloet ‘valt onder Jonk en meer specifiek onder Jongkind, die beoordeelt hem negatief na veel gesprekken en een mislukt verbetertraject (documentatie ingezien).’ Dat De Kloet inmiddels niet meer voor Ajax werkt zal na ‘een mislukt verbetertraject (documentatie ingezien)’ niemand verbazen. Hij is een van de vele trainers, managers, medische begeleiders en bestuurders die de afgelopen jaren zijn vertrokken. Volgens insiders gebruikte Jongkind daarvoor een standaard uitdrukking. Hij of zij ‘kon niet meer mee’. Dat wil zeggen: met het nieuwe denken of het nieuwe trainen. Met de revolutie.

Een terugtrekking van de kant van Cruijff is altijd gelegitimeerd met het woord ‘spelletjes’. Bestuurders zonder kleedkamerervaring grossierden in zijn ogen in smerige streken, waarna hem als zuivere voetbalman geen andere keuze restte dan ermee ophouden. Met opgeheven hoofd verliet hij het strijdperk, om enige tijd later via bevriende media zijn gelijk te behalen. Zo wist hij elk verlies om te zetten in een klaterende overwinning.

Nu was het anders. Onder de bestuurders bevonden zich immers ook voetballers. De vijand was nu (deels) óók het product van de kleedkamer en daarmee veranderde het spelletje van karakter. De vraag die zijn spreekbuis De Telegraaf vorige week opwierp – solidair met Jonk of niet? – was zonder twijfel retorisch. Cruijff wist dat hij niet kon winnen; aan solidariteit met de gideonsbende van De Toekomst viel geen eer meer te behalen. Dat de traditionele bestuurders (onder wie oud-voetballer Theo van Duivenbode) er in zijn column van langs kregen was voor de bühne. Zijn wanhopige oproep aan ‘de vijf spelers’ vertelde het echte verhaal.

In naam van Cruijff is menig smerig spelletje gespeeld met werknemers van Ajax. Daaronder zijn hartverscheurende verhalen, zoals het gedwongen vertrek van David Endt als teammanager van het eerste elftal in de zomer van 2013. Endt weet tot op de dag van vandaag niet wie er achter zijn ontslag zat. De directieleden Van der Sar en de inmiddels vertrokken algemeen directeur Michael Kinsbergen haalden de trekker over, maar zij waren volgens Endt ‘stropoppen’. Als officiële reden voor zijn afscheid werd gegeven dat de club zocht naar een ‘digitalere teammanager’ – een frase die verwant is aan ‘niet meer meekunnen’. Boodschap: Endt behoorde niet tot het kamp van de revolutie.

Over Cruijff is Bryan Roy duidelijk. Hij heeft veel aan hem te danken, noemt hem ‘zo’n lieve man’. Als het over Ajax gaat zie je een andere Johan, aldus de oud-voetballer. Dan is hij bikkelhard – en ook een jongetje. Volgens Roy ziet Cruijff zelf het verschil niet. Hij heeft de ‘magnitude’ van wie hij is en wat hij doet niet door.