Gelden onze waarden ook voor terreurverdachten?

Welkom in de moderne rechtsstaat, waar de rechtsbescherming van terreurverdachten aanzienlijk minder is. Dat hoort niet, in ‘onze manier van leven’, schrijft Folkert Jensma.

‘Onze manier van leven’. Premier Rutte zei het na de aanslagen en het echoot al de hele week na. Wat is de kernwaarde na ‘Parijs’? Solidariteit, humaniteit, gelijkheid, vrijheid, nuchterheid? Als de politiek maar niet overreageert en de rechtsstaat met het badwater weggooit, dacht ik nog. Bij aanslagen begint niemand het areaal aan bestaande bevoegdheden op te sommen. Nee, nieuw moet het zijn, en strenger. Dat heeft het voordeel dat falen de schuld is van lacunes. En dus vroeg de VVD om een blanco cheque om iedere teruggekeerde Syriëganger te vervolgen, ongeacht wat hij of zij daar deed. Wrong place, wrong time, dat moet genoeg zijn. In Frankrijk is de noodtoestand verlengd. Maar waarom zit die rechtsstaat toch in de weg? Je kunt ook andersom reageren – door de rechtsstaat juist te versterken. Maar nee, in geval van ‘oorlog’ sneuvelt eerst de waarheid – en dan wordt de rechtsstaat opgeschort. Of tenminste opgerekt. Soms met excessen tot gevolg. Zie hoe de VS na 9/11 de weg kwijtraakten in marteling, ontvoering en spionage. Het werd allemaal politiek nodig gevonden en juridisch goed gepraat. Ook de Amerikaanse pers hobbelde mee.

Wat er na 9/11 bij ons aan wetgeving loskwam is ook niet gering. Ik heb het nog weer eens opgezocht. Ook om het idee ‘rechtsstaat’ te ijken: wat laten wij eigenlijk nu al toe? De beste praktijktoets is dan checken hoe de burgerrechten van de meest verderfelijke types ervoor staan. Lui die kinderen verkrachten of kalasjnikovs leegschieten op terrasjes. Ook zij zijn gelijk aan ons, louter omdat zij onder ons zijn. Dat is art. 1 van de grondwet – de Egalité uit de revolutie.

Nu zijn er tenminste zes antiterreurwetten sinds 2002 aangenomen waarbij fundamentele rechten van terreurverdachten in het geding zijn. Bijvoorbeeld op een eerlijk en tijdig proces. Op een heldere, voorspelbare delictsomschrijving. Op een voldoende onderbouwde verdenking, voordat hechtenis mag. Dan ontdek je dat het alleen voor terreurverdachten mogelijk is gemaakt meer dan twee jaar in voorlopige hechtenis te verblijven, voor het strafproces moet beginnen. (Voor normale verdachten is de maximale termijn tot het proces 104 dagen.) De advocaat van terreurverdachten kan de toegang tot het dossier met het bewijs voor meer dan zevenentwintig maanden deels of helemaal worden verboden.

Moeten er bij ‘gewone’ burgers duidelijke feiten of omstandigheden zijn waarop een verdenking kan rusten, bij terreurverdachten zijn ‘aanwijzingen’ genoeg. Let op: dit is geen woordenspel. Bij een gewone verdachte moet de staat een redelijk vermoeden van schuld hebben dat een bepaalde persoon zich schuldig maakte aan een concreet feit. Bij terreurverdachten zijn anonieme tips, oncontroleerbare informatie of zelfs niet specifieke, ‘softe’ informatie voldoende. Dader noch doelwit hoeft echt duidelijk te zijn.

Volgens een analyse uit 2010 van Nijmeegse strafrechtexperts is ‘aanwijzing’ juridisch een zodanig rekbaar en ongrijpbaar begrip „dat daarvoor geen ondergrens kan worden geformuleerd”. Dus als u anoniem de politie belt en zegt dat u gehoord heeft dat uw buurman de westerse samenleving veracht en van plan is grote schade aan te richten, dan is dat voldoende. Buurman is juridisch geslaagd als terreurverdachte mag afgetapt, gefouilleerd of gevolgd worden. Welkom in de moderne rechtsstaat, waar de rechtsbescherming van terreurverdachten aanzienlijk minder is. Dat hoort niet, in ‘onze manier van leven’. Die kant gaat het wel op. Dat moet krachtig verhinderd worden.