Botsing gematigde en radicale islam in Sahel

Actie van beruchte Algerijn Belmokhtar illustreert gebrek aan controle in uitgestrekte regio

Granaten zaten verstopt tussen kleren in koffers die jihadisten volgen Malinese militairen bij zich hadden voor hun gijzelingsactie.

De aanval vrijdag op een hotel in de hoofdstad Bamako is de derde grote terreuraanslag in Mali dit jaar. Mali en andere landen in de moeilijk controleerbare Sahel regio zijn al langer doelwit van moslimradicalen. Terreurgroepen slaagden erin hun acties uit te breiden na hun bezetting van Noord-Mali in 2012. De Franse interventiemacht in Mali drong hen in 2013 terug, maar versloeg hen niet. Daarna trokken ze naar het chaotische zuiden van Libië, of ze vonden een schuilplaats in de Sahara en de bergen bij de Algerijnse grens.

De extremisten voeren behalve in het noorden van Mali steeds meer acties uit in het zuiden, tot aan de grens met Ivoorkust. Bij een aanslag op een uitgaansgelegenheid in Bamako in mei kwamen vijf mensen om, bij een gijzelingsactie in een hotel in Sévaré in Midden-Mali enkele weken later vielen 13 doden, onder wie enkele medewerkers van de VN. Ten minste een van deze acties werd uitgevoerd door de groep al Marabitoon van de Algerijn Mokhtar Belmokhtar, die ook de gijzelingsactie vrijdag in het hotel opeiste.

Belmokhtar is de leider van de beruchtste van de terreurgroepen die opereren in de Sahel. Eerder dit jaar hernoemde hij zijn groep tot Al-Qaeda in West-Afrika. Daarna kwam de waarschuwing dat „de tijd is gekomen om de strijd aan te gaan met de Fransen en Nederlanders”. Nederland heeft 450 soldaten gelegerd bij de 11.000 man sterke VN-vredesmacht in Mali en Frankrijk stationeerde 1.000 man in het land.

De terroristen bestrijken een wijd gebied. Behalve met de verder zuidwaarts opererende Nigeriaanse groep Boko Haram zijn ze in de Sahel verbonden met Al-Qaeda. Een kleine beweging in Algerije zwoer net als Boko Haram aanhankelijkheid aan IS. Mogelijk hebben afsplitsingen van andere groepen ook contact gezocht met IS.

De spectaculairste actie van Belmokhtar vond plaats in 2013 bij gasinstallaties in het zuiden van Algerije. Zijn groep gijzelde 800 werknemers en executeerde er 39. Later in dat jaar was zijn doelwit het Franse uraniumbedrijf Arewa in Arlit in Noord Niger en een kazerne in Agadez, gevolgd door een actie om zijn aanhangers te bevrijden uit een gevangenis in Niamey, de hoofdstad van Niger.

Alles is te koop in de Sahara

Mali wordt al een halve eeuw geplaagd door inheemse rebellieën. Sommige van deze opstandelingen onderhouden contacten met moslimfundamentalisten die veelal uit Noord Afrika komen, en in het bijzonder uit Algerije. Gebrek aan overheidscontrole en talrijke mogelijkheden om snel veel geld te verdienen maken de Sahel en de Sahara geschikt voor allerlei illegale praktijken. „In de Sahara is alles te koop, werkelijk alles”, zei een hoge regeringsambtenaar in Niger eerder deze maand.

Het is lang niet alleen een extremistische ideologie die de groepen in hun vaandel dragen. Vaak is hun doel financieel gewin. Volgens de Internationale Crisisgroep wordt er ieder jaar ter waarde van 3,8 miljard dollar gesmokkeld in de woestijn. De groep van Belmokhtar verdiende een geschatte 50 miljoen dollar met gijzelingen en is een van de rijkste terreurorganisaties ter wereld. Belmokhtar handelt in drugs, geld, wapens, diamanten, mensen en sigaretten.

De gigantische oppervlaktes van de arme landen in de Sahel maakt het vrijwel onmogelijk het terrein te controleren. Daarmee is het gebied ideaal voor terroristische en criminele netwerken. „Als de oorlogen in Afghanistan en Syrië zijn beslecht, zullen de radicalen naar de Sahel trekken, daar kunnen ze zich veilig ophouden”, zei een diplomaat enkele jaren terug in Bamako. De zwakke nationale legers en overheden hebben weinig invloed buiten de hoofdsteden, waar criminelen de dienst uitmaken. Deze criminelen doneren geld aan traditionele bestuurders en ambtenaren, zodat ook de lokale bevolking iets overhoud aan de passage van goederen door hun woongebieden.

De bewoners van de Sahel ontwikkelden door de eeuwen heen een eigen, gematigde vorm van de islam. Door groeiende invloed van het conservatieve wahabisme, mogelijk gemaakt door de verstrekking van studiebeurzen en de bouw van moskeeën door Saoedi-Arabië en Qatar, staat hun geloof onder druk. Op een regionale topconferentie eerder deze maand in Dakar sprak de Senegalese president Macky Sall over een culturele oorlog in de Sahel tussen de gematigde Afrikaanse moslims en radicale moslimstromingen uit de Arabische wereld.