Soldaat van Oranje couppleger?

Beraamde de belangrijkste oorlogsheld van Nederland een staatsgreep? Uit een nieuwe biografie blijkt van wel.

Erik Hazelhoff Roelfzema was in de jaren 50 directeur Europa van Radio Free Europe in München.

Erik Hazelhoff Roelfzema een couppleger? Heeft hij samen met oud-premier Gerbrandy een moord op de toenmalige PvdA-voorzitter Koos Vorrink beraamd wegens diens standpunt over de onafhankelijkheid van Indonesië?

Fred Boot, producent van de musical over de Soldaat van Oranje, kan de theorie die in de gisteren verschenen biografie Harer majesteits loyaalste onderdaan staat, niet geloven. „Ik heb het vandaag met Eriks weduwe Karin besproken en die was onthutst. Erik zou nooit zover gaan dat hij een moord zou plegen. Hij heeft zo veel goeds voor ons land gedaan en staat symbool voor iets heel anders dan dit.”

De opzienbarende feiten over de couppoging staan in de biografie van François van ’t Sant, jarenlang een vertrouwensman van het Koninklijk Huis en degene die koningin Wilhelmina informeerde over de op handen zijnde couppoging. Het boek is geschreven door Sytze van der Zee, oud-hoofdredacteur van Het Parool en langjarig NRC-correspondent, die kon putten uit het familiearchief van Van ’t Sant.

Dat Hazelhoff Roelfzema het bewind van Soekarno verafschuwde klopt, zegt Boot, die zich ter voorbereiding op de musical grondig in de biografie van de Soldaat van Oranje verdiepte. „Maar dat hij zover zou gaan, kan ik me niet voorstellen. Van der Zee heeft de familie ook niet om een reactie gevraagd.”

Datum stond al vast

Volgens de biografie had Van ’t Sant de plannen ook aan koningin Wilhelmina laten weten en was er al een datum voor de coup vastgesteld: donderdag 24 april 1947. De moordaanslag op PvdA-voorzitter Vorrink zou een belangrijk onderdeel van de couppoging zijn. De couppoging ging uiteindelijk niet door nadat de militaire inlichtingendienst werd getipt. Behalve Gerbrandy en Hazelhoff Roelfzema zou nog een aantal oud-verzetsmensen bij de plannen betrokken zijn geweest.

Van Gerbrandy waren al plannen voor twee couppogingen bekend. „Deze derde, misschien wel de ernstigste, was nog onbekend”, zegt historicus Cees Fasseur. Hij onthulde in zijn biografie van Gerbrandy al twee andere pogingen van de oud-premier: een met chef-staf Kruls, en een ander met een generaal uit het KNIL, het Nederlandse koloniale leger. „Nu blijkt dat Gerbrandy een nog groter heethoofd was dan we al wisten”, aldus Fasseur, die het manuscript heeft gelezen.

Op het punt van de veronderstelde moordaanslag op Vorrink vindt Fasseur het boek minder overtuigend. „De tekst van het rapport die deze stelling moet ondersteunen, is niet in het boek afgedrukt.”

Conspiraties

Aanleiding voor alle conspiraties vormden plannen van het kabinet-Beel-Drees om Indonesië onafhankelijk te maken. In kringen van het voormalig verzet en het leger bestond daar sterke weerstand tegen. Die was zo sterk, dat een aantal politici, oud-verzetsleden en militairen besloot de regering omver te werpen.

De coupplegers hadden Van ’t Sant als vertrouweling van Wilhelmina gevraagd haar van tevoren over hun plan in te lichten. Bij het onderzoek voor de biografie in het familiearchief stuitte Van der Zee op de brief waarin Van ’t Sant dit ook doet. De coup werd uiteindelijk verijdeld doordat de militaire inlichtingendienst werd getipt en maatregelen kon treffen. Fasseur voegt daaraan toe „dat het mogelijk ook het gebrek aan steun van koningin Wilhelmina zelf was, waardoor de conspiratiepogingen uiteindelijk mislukten”.

Producent Fred Boot van de musical Soldaat van Oranje heeft het boek direct aangeschaft en zal het aandachtig lezen. „Van der Zee heeft ons al eerder geschreven en gewezen op het feit dat Van ’t Sant geen verrader was. Vanaf januari zullen we de musical op dat gebied ook aanpassen en hem op die manier rehabiliteren.”

Naschrift 26 november: "Ik ben geschokt en verbijsterd over de koppen in de kranten", zegt Karin Hazelhoff Roelfzema (86). "Erik in verband brengen met een coup is vreemd omdat hij destijds wel iets anders aan zijn hoofd had: de zorg voor een twee maanden oude baby bijvoorbeeld. Wat wel klopt, is dat Erik omdat hij was geboren in Indonesië een hartstochtelijke liefde voor het land voelde. Maar een staatsgreep voorbereiden? Erik was geen politieke figuur. Ik kan het me niet voorstellen."