Column

Liefst de marteldood voor klokkenluiders

Edward Snowden in ‘Citizenfour’ (2DOC/VPRO).

Voormalig CIA-directeur James Woolsey stelde gisteren bij CNN dat klokkenluider Edward Snowden Frans bloed aan zijn handen had. Hij zou wegens hoogverraad langzaam opgehangen moeten worden, de elektrische stoel gaat nog te snel.

Woolseys redenering luidt ongeveer dat de terroristen in Parijs met versleutelde telefoons communiceerden en dat ze dat alleen deden omdat Snowden verklapt had dat de NSA alles pleegt af te luisteren.

Het zijn merkwaardige argumenten, maar dat neemt niet weg dat er enige spanning zit tussen de strijd tegen de schending van onze privacy door veiligheidsdiensten en de huidige hoop dat aanslagplegers dankzij grootscheepse tapoperaties tegen de lamp zullen lopen.

Gisteren was ook de Nederlandse televisiepremière van de met een Oscar bekroonde documentaire Citizenfour, de codenaam van Snowden, waarmee hij contact zocht met filmmaker Laura Poitras.

In een wat ongemakkelijk Gesprek aan de Keukentafel (NPO Doc) vorig jaar met Chris Kijne reageert Poitras korzelig op de vraag waarom ze in haar film het dilemma veiligheid of privacy niet aan de orde stelt. Dat had ze al in eerdere videotapes gedaan, dus dat hoefde nu niet meer.

De film gaat vooral over de keuze van Snowden om zijn leven in de waagschaal te stellen. Het is jongensboekachtig spannend, die voortdurende angst voor de klop op de deur van kamer 1014 van het Mira-hotel in Hongkong, waar Snowden zijn bevindingen deelt met twee onderzoeksjournalisten en Poitras.

Maar de actuele betekenis van Poitras’ relaas zit vooral in de bedreiging van de persvrijheid, het bestaan van geheime lijsten van ‘gevaarlijke’ journalisten en het afluisteren en intimideren van media die onwelgevallige onthullingen willen doen. Er zijn aanwijzingen dat we daar ook in Nederland steeds meer mee te maken zouden kunnen krijgen.

Nieuwsuur kondigde aan dat het kabinet meer bevoegdheden voor de diensten wil, vooral voor het afluisteren van iedereen, en niet alleen van speciale verdachten – precies dus de kern van de schok die Snowdens onthullingen veroorzaakten. Je kunt je ook afvragen wat zo'n bevoegdheid nog betekent, als de diensten het ook zonder toestemming toch wel doen.

Het zinnigste waren de opmerkingen daarover in Nieuwsuur van de Amerikaanse politicoloog Benjamin Barber, die in zijn boek Jihad vs McWorld (1995) al de eindstrijd voorspelde tussen de machten van globalisering en fundamentalisme. Het vormde aanleiding tot een door Barber gecureerd programma deze week in het documentairefestival IDFA.

Barber waarschuwt dat nog gevaarlijker dan het moslimterrorisme de uitverkoop van onze eigen waarden zou zijn, uit paniek. Het massaal en onbevoegd afluisteren van alles en iedereen bij voorbeeld, of het bedreigen van een klokkenluider met de marteldood: „Het is heel gevaarlijk als beide kanten elkaar spiegelen en op elkaar gaan lijken.