Hoe de Spaanse reddingsbrigade vluchtelingen redt op Lesbos

Je bent strandwacht aan de Costa Brava, maar elders in de Middellandse Zee verdrinken er mensen. Wat doe je dan? Naar Lesbos. Want „Frontex, dat is alleen de politie van de zee.”

Reddingswerker Nicolas Migueiz brengt een jong kind aan wal op Lesbos. Foto Giorgos Moutafis/Reuters

De terreinwagen van de Spaanse redders rijdt langzaam over de zandweg langs de noordkust van het eiland Lesbos. De koplampen verlichten langs beide kanten van de weg reddingsvesten die vluchtelingen hier hebben achtergelaten. Het zijn er zoveel dat ze een ecologisch probleem zijn geworden voor Lesbos, samen met de achtergelaten rubberbootjes.

In het gewone leven werken ze op de stranden rond Barcelona, maar sinds september zijn de Spaanse redders van Pro Activa/Open Arms een vertrouwd gezicht geworden op Lesbos met hun geel-rode uniformen. En sinds er vorige maand beelden van een bijzonder dramatische reddingsactie de wereld rondgingen, zijn ze ook een beetje beroemd.

„Het zijn echt supermannen hè”, zegt een jonge vrouw van de Nederlandse Stichting Bootvluchteling die samen met andere vrijwilligers langs de kant van de weg met verrekijkers de zee-engte met Turkije afspeurt.

De groep heeft een bootje ontdekt: een licht dat aan- en uitfloept en af en toe verdwijnt achter de golven. Ze zijn nog een eind weg: het duurt zeker nog een half uur voor ze de Griekse kust gaan bereiken.

De Spanjaarden stappen zonder een woord in de terreinwagen. We rijden naar het punt waarop het bootje lijkt af te stevenen. Het is een moeilijke locatie: een steil bergpad voert naar een rotsige kust. Beneden gaan de zaklampen uit.

Honderden helpers

„We willen niet dat ze hier aan land komen, omdat het gevaarlijk is”, zegt Fiorella Crotti, een jonge Argentijnse vrijwilligster die zoals de anderen in haar normale leven werkt als strandwacht bij Barcelona. „Doof je lampen”, sist ze naar andere vrijwilligers die naar beneden komen. Maar het heeft geen zin: boven op de weg doet iemand een schijnwerper aan.

Na een tijdje is het bootje dicht genoeg genaderd om het geschreeuw van de opvarenden te horen. Wanneer het de kust nadert, springen de Spaanse redders onvervaard het water in. Eentje zwemt een eind de zee in om de achtersteven te grijpen; een ander waadt door de golven om de rubberboot te trekken.

Op dat moment zijn er tientallen andere vrijwilligers aangekomen. Ze zijn hier op Lesbos met honderden: de Noren van A Drop In The Ocean, de Nederlanders van Stichting Bootvluchteling en Live for Lives, de religieuze moslims van aid4refugees.com uit het Verenigd Koninkrijk.

Deze landing gaat erg vlot. Baby’s worden naar boven gedragen, warmtedekens uitgedeeld en vervoer naar het transitkamp een paar kilometer verderop is geregeld. De hele operatie heeft nog geen half uur geduurd. Het zijn vooral Afghanen, een trend de voorbije weken.

De vrijwilligers zijn voor de vluchtelingen de eerste kennismaking met Europa. Want bij deze nachtelijke landingen zijn de Griekse of Europese autoriteiten nergens te bespeuren. Ook de grote ngo’s zijn afwezig. Als de vrijwilligers er niet waren, was er helemaal niemand geweest.

„Dit was nooit de bedoeling”, zegt Danny Rodriguez, van oorsprong Uruguayaan. „Toen wij hier aankwamen, wilden wij onze diensten aanbieden aan de instellingen ter plaatse. Maar er was niets. We hebben alles zelf op poten moeten zetten.”

Dat was in september. Zoals de meeste mensen werden ze zich in Barcelona ook pas bewust van de dramatische situatie op Lesbos door de beelden van de aangespoelde Syrische peuter Alan Kurdi, begin september. „Oscar heeft toen tegen de ploeg gezegd: ‘Dit is wat wij doen, en op onze stranden gebeurt het. Hoe is het mogelijk dat er daar mensen doodgaan zonder dat iemand helpt?’”, zegt Laura Lanuza in Barcelona.

Een zodiac rubberboot

Oscar, dat is Oscar Camps, de directeur van Pro Activa, een commercieel bedrijf dat in de zomer reddingswerkers levert voor de Catalaanse stranden, in de winter voor zwembaden. Camps vertrok met zijn eigen geld op verkenningsmissie, maar ging al snel helpen toen hij zag dat er werkelijk niemand was behalve de Griekse vissers om de vluchtelingen te helpen. Bij zijn terugkeer richtte hij een ngo op, Open Arms, en begon hij een crowdfunding-campagne. Die heeft inmiddels 363.399 euro opgeleverd.

Pro-Activa is nu permanent aanwezig met ploegen van zes personen die elkaar afwisselen. Toen Roger Comas-Figueras eind oktober naar Lesbos trok, nam hij twee jetski’s mee die met de schenkingen waren aangekocht. „Die maken een groot verschil”, zegt Comas-Figueras. „Daarvoor hadden onze mensen alleen een zodiac rubberboot die eerder van een groep vluchtelingen was geweest.”

Maar de reddingswerkers stuitten op Lesbos ook op hun eigen beperkingen. „Wij zijn allemaal professionele redders”, zegt Comas-Figueras, „maar wij zijn getraind om één, hooguit twee mensen uit het water te halen, geen tientallen tegelijk”.

Die onmacht werd heel duidelijk op die fatale woensdag 28 oktober. Het was een grote vissersboot die toen zonk, met wel driehonderd opvarenden. Ook de grotere boten zijn een trend. De vluchtelingen denken dat die veiliger zijn dan een rubberbootje en betalen het dubbele van de prijs. „Maar dit zijn boten in slechte staat waardoor ze juist veel gevaarlijker zijn”, zegt Rodriguez. „Bovendien: zo’n rubberbootje zinkt langzaam als het lek slaat. Een grote boot gaat recht naar beneden.”

Het nieuws was die dag dat Frontex 242 opvarenden had gered, en dat de Griekse kustwacht op zoek was naar tientallen anderen. De Spanjaarden herinneren het zich anders. „Toen wij met onze jetski’s aankwamen, was Frontex al een uur in de buurt. Maar ze hadden maar een handvol mensen aan boord gehaald. Ik heb wel honderd mensen in zee zien dobberen. Ik denk dat er een twintigtal dood was.”

Waar Frontex verzaakt

Op videobeelden van die dag is te zien hoe de Spanjaarden van hun jetski’s aan boord van de Noorse Frontex-boot klimmen om op het dek reanimatie te doen op de drenkelingen. „Frontex, dat is alleen de politie van de zee. Zij kennen niet eens reanimatietechnieken. Dat heeft gisteren levens gekost”, zei Camps de volgende dag tegen de Spaanse krant El Mundo.

Tijdens een informeel gesprek zegt een man van Frontex dat zij de kritiek van de vrijwilligers goed kennen. „Ze zeggen dat wij niets doen, of dat wij met opzet golven maken met de boot of de helikopter. Dat doet pijn. Ik kan u verzekeren dat onze mensen even overstuur waren die dag. Het doet ons geen plezier om mensen te zien verdrinken.”

Ook Frontex en de kustwacht hebben vaak niet het juiste materiaal voor de situatie. „Soms brengen we de vluchtelingen juist in gevaar als wij dichterbij komen. Maar we kijken altijd. Als we zien dat het goed gaat, komen we niet tussenbeide. Als het fout gaat wel.” De Spaanse redders zeggen dat zij de kustwacht kunnen bellen zoals elke burger die een noodsituatie meldt. „Soms komen ze, soms niet.”

Verplicht naar de psycholoog

Daar komt mogelijk verbetering in: er is overleg tussen de Spaanse redders, de Noren van A Drop In The Ocean en de Griekse kustwacht. Zij gaan informatie uitwisselen en hun acties coördineren.

De Spaanse redders blijven achter met hun traumatiserende ervaringen. Aan mensen redden houd je een goed gevoel over, maar niet als het fout gaat. „Bij thuiskomst in Barcelona moeten we verplicht naar de psycholoog”, zegt Rodriguez. „We praten er ook onder elkaar over wanneer er iets ergs is gebeurd. Maar ja: voor het slapen gaan zie je die film wel passeren. Het is één ding om op het nieuws te horen dat er een hoop mensen zijn verdronken; het is iets heel anders om die mensen in zee te zien dobberen.”

Met het opgehaalde geld gaat Pro-Activa/Open Arms een boot van tien meter aankopen, uitgerust met schijnwerpers. Daarmee kunnen ze bootjes op volle zee op sleeptouw nemen, wat onmogelijk is met een jetski.

Sommige vrijwilligers zijn al aan hun tweede periode toe. Als zij in loondienst zijn, nemen ze vakantie om naar Lesbos te gaan. Tijdelijke krachten, die alleen in de zomer werken, gaan geheel vrijwillig. De meesten willen terugkomen. Sinds 8 november is ook op het eiland Chios een team actief.

Neem Nico Migueiz, met zijn 35 jaar iets ouder dan zijn collega’s. De foto van de langharige Migueiz die een baby in een zwemvest aan land brengt ging viral. „Het ergste is dat mensen niet weten hoe het er hier aan toegaat”, zegt hij. „Zij denken dat het nu vast allemaal goed geregeld is. Maar er is helemaal niets geregeld.”