Soldaat van Oranje wilde staatsgreep plegen

Erik Hazelhoff Roelfzema, de Soldaat van Oranje, bij de onthulling van een beeld van koningin Wilhelmina. Foto: ANP/ Robert Vos

Oud-premier Pieter Sjoerds Gerbrandy en een aantal oud-verzetsmensen, onder wie Soldaat van Oranje Erik Hazelhoff Roelfzema, zouden in 1947 een staatsgreep hebben beraamd.

Dat blijkt uit een biografie van François van 't Sant (1883-1966), jarenlang een vertrouwensman van het Koninklijk Huis. 'Harer Majesteits loyaalste onderdaan', is geschreven door Sytze van der Zee, die kon putten uit het familiearchief van Van ’t Sant. Het boek verschijnt vandaag.

Volgens de biografie liet Van 't Sant aan koningin Wilhelmina weten dat al een datum voor de coup was vastgesteld: donderdag 24 april 1947. Een moordaanslag op PvdA-voorzitter J.J. (Koos) Vorrink had een belangrijk onderdeel van de couppoging moeten zijn. De couppoging ging uiteindelijk niet door nadat de militaire inlichtingendienst werd getipt.

Over Gerbrandy waren al plannen voor twee couppogingen bekend. „Deze derde, misschien wel de ernstigste, was nog onbekend”, zegt historicus Cees Fasseur. Hij onthulde in zijn biografie van Gerbrandy al twee andere conspiratie-pogingen van de oud-premier, een met chef-staf Kruls , en een ander met een generaal uit het KNIL, het Nederlandse koloniale leger „Nu blijkt dat Gerbrandy een nog groter heethoofd was dan we al wisten”, aldus Fasseur die het manuscript heeft gelezen. Op het punt van de veronderstelde moordaanslag op Koos Vorrink vindt Fasseur het boek minder overtuigend. „De tekst van het rapport die deze stelling moet ondersteunen, is niet in het boek afgedrukt.”

ARP-politicus Pieter Sjoerds Gerbrandy. Foto: ANP

Weerstand

Aanleiding voor alle conspiraties vormden plannen van het kabinet Beel/Drees om Indonesië onafhankelijk te maken. In kringen van het voormalig verzet en het leger bestond daar sterke weerstand tegen. Die was zo sterk, dat een aantal politici, oud-verzetsleden en militairen besloot de regering van premier Louis Beel (1946-1948) omver te werpen.

De coupplegers hadden Van ‘t Sant als vertrouweling van Wilhelmina gevraagd haar van tevoren over hun plan in te lichten. Bij het onderzoek voor de biografie in het familiearchief stuitte Van der Zee op de brief waarin Van 't Sant de koningin over de staatsgreep informeert.

De coup is uiteindelijk verijdeld doordat de militaire inlichtingendienst werd getipt en maatregelen kon treffen. Fasseur voegt daaraan toe ,,dat het mogelijk ook het gebrek aan steun van koningin Wilhelmina zelf was, waardoor de conspiratiepogingen uiteindelijk mislukten.”