‘Filips II had schilderij Bosch in zijn slaapkamer’

Dat zei de conservator van het Prado onlangs in deze krant.

De aanleiding

„De Spaanse koning Felipe II was een zeer groot bewonderaar van El Bosco”, zei Pilar Silva, conservator van het Prado-museum in Madrid, op 9 november in deze krant. „De zeven hoofdzonden zijn extra speciaal, omdat dit altijd in zijn slaapkamer in El Escorial heeft gestaan.” Zij werd geïnterviewd omdat Nederlandse onderzoekers het kunstwerk van Jheronimus Bosch, dat in het bezit is van het Prado, hadden afgeschreven uit zijn oeuvre. Het Prado, bij monde van Silva, was furieus.

De vraag die we nu willen beantwoorden, is niet wie er gelijk heeft in deze authenticiteitskwestie, maar of het waar is dat koning Filips II (1527-1598) zo’n groot bewonderaar was van Bosch dat hij De zeven hoofdzonden bewaarde in zijn slaapkamer in het Escorial, het paleis- en abdijcomplex waarin hij woonde.

Waar is het op gebaseerd?

Silva is niet de enige die dit zegt. Het is een bewering die regelmatig terugkeert in krantenartikelen, en ook op websites over Jheronimus Bosch en Filips II. Overigens lezen we dan vaak dat het schilderij ‘boven het bed’ van Filips II hing.

En, klopt het?

Op Wikipedia staat dat de bibliothecaris van het Escorial, José de Sigüenza, in 1605 schreef dat het paneel zich toen bevond „in het officiële slaapvertrek van zijne koninklijke hoogheid”. Maar Wikipedia is niet altijd betrouwbaar. Daarom raadplegen we ook drie deskundigen.

Allereerst Henk van Nierop, emeritus hoogleraar nieuwe geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Hij weet wellicht meer over de interesses van Filips II. Van Nierop weet dat de Spaanse vorst zeker een groot bewonderaar van Bosch was. „In 1574 bezat de koning 33 schilderijen van de kunstenaar, althans werken die aan hem toegeschreven werden.” Daar was ook De zeven hoofdzonden bij. Van Nierop stuurt een artikel mee waarin De Sigüenza beschrijft dat de slaapkamer van de zeer gelovige koning vol hing met kruisbeelden en schilderijen. Er staat niet bij of De zeven hoofdzonden daar ook tussen hing. Van Nierop verwijst hiervoor naar Jos Koldeweij, hoogleraar kunstgeschiedenis van de middeleeuwen in Nijmegen.

Koldeweij is een van de onderzoekers die het schilderij onlangs heeft onderzocht. We gaan bij hem te rade, maar hebben intussen ook Friso Lammertse benaderd, conservator oude schilder- en beeldhouwkunst bij Museum Boijmans Van Beuningen, dat vier schilderijen van Bosch heeft. Lammertse stuurt ons de inventarislijsten van de bezittingen van Filips II. Die laten zien dat de koning inderdaad een grote verzameling Bosch-schilderijen had, waaronder De zeven hoofdzonden. Maar wáár in het Escorial het schilderij stond of hing, staat daar niet bij.

Kan Koldeweij het definitieve antwoord geven? Hij heeft een oudere bron dan José de Sigüenza. Het gaat om Felipe de Guevara, een vertrouweling aan het Spaanse hof en zelf ook kunstverzamelaar. (Hij trekt overigens omstreeks 1560 al de authenticiteit van De zeven hoofdzonden in twijfel.) Antonio Ponz, die het manuscript in 1788 uitgaf, voegde daar aan toe dat dit schilderij zich bevond in de kleine zijkamer of slaapkamer (alkoof) waarin Filips II stierf. Ponz was als kunstschilder werkzaam in het Escorial. Hij kende de kunstwerken en het gebouw goed.

Boven zijn bed is wel wat geromantiseerd, vindt Koldeweij. Toch vindt hij het wel aannemelijk dat het schilderij daar hing. „Dat vertrek is bepaald niet groot, dus met ‘boven zijn bed’ zit je bijna altijd goed.”

Conclusie

Helemaal zeker zullen we het nooit weten. Maar de bronnen wijzen wel in dezelfde richting. We beoordelen de stelling als waar.