Column

Europese ziel sterft onder fortificatie

Inperking van onze vrijheid zal helaas onvermijdelijk zijn, maar laten we niet vergeten dat die reacties in het verlengde van die aanslag liggen.

Waar kun je, in een wereld vol oorlog en ellende, nog hoop vinden? Harry Mulisch stelt die vraag in De ontdekking van de hemel en komt tot een verrassende conclusie: ‘Het beeld van de hoop is iemand die langskomt met een muziekinstrument in een foedraal. Hij draagt niet bij aan de onderdrukking, ook niet aan de bevrijding, maar aan wat daaronder voortgaat.’

De schaarse momenten van hoop in de afgelopen week waren inderdaad steeds muzikaal van aard: de pianist die Imagine speelde, de Marseillaise in het Wembley Stadion… Wie wel eens een uitvaart bijwoont, kent de immense en nogal onverklaarbare kracht van muziek. Obama maakte met het zingen van ‘Amazing Grace’ meer indruk dan honderd speeches en commentaren over de schietpartij in Charleston bij elkaar.

‘Als we er niet in slagen Europa een ziel te geven, dan is de zaak bekeken’: dat beweerde de voorzitter van de Europese Commissie al vlak na de oprichting van de Europese Unie. Niet alleen een eenheid van valuta was van belang, maar ook van waarden, van bezieling.

Europa is daar maar gedeeltelijk in geslaagd, maar één ding is zeker: de aanslagen van verleden week zijn gepleegd op die ziel van Europa, op de muziek in de Bataclan, het spel in het stadion, het leven in cafés, restaurants en op terrassen, in de stad die synoniem is voor verlichting, elegantie en liefde.

Toen ik kort na ‘Charlie’ in Parijs was, voelde de militaire aanwezigheid er al als een ontzieling, en die zal nu alleen maar sterker zijn geworden. Op allerlei plekken hoor je nu oproepen tot grotere fortificatie: grenzen dicht, grotere politiemacht, enzovoorts. Met hetzelfde gemak waarmee Frankrijk nu de Europese begrotingsnormen laat varen, zullen we waarschijnlijk ook zonder morren weer wat van onze privacy inleveren.

Zonder afgeschermd en intiem privéleven is er geen privacy, geen innerlijk leven, geen muziek en dus geen ziel. Achter IJzeren Gordijnen en rond torens met scherpschutters is die er evenmin.

Inperking van onze vrijheid zal helaas onvermijdelijk zijn, maar laten we niet vergeten dat die reacties in het verlengde van die aanslag liggen, als een aangestoten biljartbal, die precies het soort ontzieling oplevert waar de terroristen op uit zijn.

Ayaan Hirsi Ali pleitte gisteren in de Volkskrant voor zo’n IJzeren Gordijn rond Europa, waarin elke nieuwkomer zich trouw aan de westerse waarden verklaart. Los van de vraag of dat wel realistisch en mogelijk is, en of zij als jonge Somalische wel in dat fort zou zijn binnengelaten, kun je je afvragen of we dat in Europa willen.

Tijdelijk kan het nodig zijn, maar het ideaal, dat ‘wat daaronder voortgaat’ moet toch blijven: een vrije, bezielde samenleving, eentje met muziek en een ziel.

De Marseillaise in het Wembley Stadion is geen antwoord of wapen. Ze droeg niet bij aan terreur of anti-terreur, maar wel aan ‘wat daaronder voortgaat’: de Europese ziel. Die is door kogels te verwonden, maar mag niet sterven door onze eigen reacties daarop.