Schelden als een bullebak, preken als een visionair

Ook in films moet er iemand de baas zijn. Filmredacteur Coen van Zwol zet vijf spraakmakende types en hun leiderschapskwaliteiten op een rij.

Mel Gibson als William Wallace in Braveheart

Veel kans maakt de Schotse opstandeling William Wallace niet bij de slag van Stirling Bridge. De Engelse vijand is talrijk, gepantserd en te paard. Wallace is blauw als een smurf, zijn leger draagt rokjes en wil graag naar huis. Aye, zegt Wallace. „Vecht en je gaat misschien dood. Ren, en je leeft nog even.” Maar als je later op je sterfbed ligt, vervolgt hij, zou je dan al die dagen van je leven niet willen ruilen voor de kans om op deze dag de vijand te vertellen dat hij onze levens kan nemen, maar nooit onze vrijheid? 

Mel Gibson als William Wallace. 

Na even nadenken zou het antwoord op die vraag kunnen luiden: ‘Dat zien we dan op het sterfbed wel, doei!’ Zo niet de Schotten: zij stormen enthousiast op de vijand af.

Dát is de macht van het woord en charisma. Wallace schept een tijdelijk reality distortion field, zoals dat bij Steve Jobs werd genoemd: een golf van enthousiasme waardoor iedereen boven zichzelf uitstijgt. Voor even, althans. Met Wallace loopt het niet best af. Maar hij wordt herinnerd als een visionair.

Voorbeeld: Barack Obama

 

R. Lee Ermey als Gunnery Sergeant Hartman in Full Metal Jacket

„Ik weet dat jullie me haten”, zegt drilsergeant Hartman. „Want ik ben keihard. Maar hoe meer jullie me haten, hoe beter jullie worden.”

R. Lee Ermey als Gunnery Sergeant Hartman.

De sergeant intimideert, vernedert, scheldt en slaat zijn mariniers in vorm. Dat doet hij heel geroutineerd. Eerst zoomt hij in op de pispaal: de corpulente soldaat Pyle. „Wipe that smile of your face or I will gouch out your eyes and skullfuck you!” Pyle vernedert en straft hij keer op keer, tot het hele peloton zich tegen hem keert. Daarna benoemt hij Joker, de grootste lefgozer, tot zijn buddy. Zo doe je dat: eerst afbreken, dan teambuilding.

De bullebak zweert bij hiërarchie en discipline, maar kijkt neer op meelopers en slappelingen. Koppigheid, verzet en lef beloont hij, want hij wil killers, geen robots. In zijn darwinistische wereld bestaan alleen roofdieren en prooi. Zijn taak is roofdieren te scheppen. Zo’n leider kweekt hechte teams op basis van haat, angst en het Stockholmsyndroom. Want Hartman weet ook wanneer de tijd rijp is om gunsten uit te delen, zodat zijn murw geslagen rekruten denken dat hij misschien toch best aardig is.

Voorbeeld: Donald Trump

 

Orson Welles als Charles Foster Kane in Citizen Kane

Krantenmagnaat Charles Foster Kane sterft alleen. Zijn laatste woorden zijn ‘Rosebud’. Wie of wat dat is? We weten het niet, alleen dat het op het sleetje stond waarmee hij als klein jochie onbezorgd in de sneeuw speelde bij zijn liefhebbende moeder. 

Orson Welles als Charles Foster Kane. 

Kane is steeds op zoek naar adoratie. Hij gelooft dat hij geen baas is, maar eerste onder gelijken, beschermer van de zwakken. Dat hij niet boven, maar tussen zijn mensen staat. Mensen die hem op handen dragen omdat hij zo idealistisch, charismatisch, meevoelend, open en dynamisch is. Kane geeft ook graag feesten en diners. Het moet leuk zijn, werken voor hem. Sorry, mét hem.

Het is zelfbedrog: macht schept afstand en iedereen kan zien dat Kane te vaak in de spiegel kijkt en smacht naar zelfbevestiging. Dat hij nooit iets weggeeft, alleen fooien achterlaat. „Je houdt niet van me”, zegt zijn tweede vrouw. „Je wilt dat alleen dat ik van jou houd.”  Wanneer Kane ontdekt dat al die gekochte adoratie nep is, trekt hij zich wrokkig terug achter de dikke paleismuren van zijn landgoed Xanadu. Een tragisch, eenzaam figuur.

Voorbeeld: Nicolas Sarkozy

 

Al Pacino als Michael Corleone in The Godfather

De jonge maffiabaas Michael Corleone heerst vanuit de schaduw. Hij luistert als de rest kakelt. Wacht als een krokodil geduldig onder het wateroppervlak tot de ander een fout maakt, en slaat dan razendsnel toe. 

Al Pacino als Michael Corleone.

Hij heeft een hekel aan drama en verheft nooit zijn stem, elk woord krijgt maximaal gewicht. Nog beter: hij fluistert iets in het oor van zijn vertrouweling.

„Is het waar Michael?” vraagt zijn echtgenote Kay tegen het eind van The Godfather. „Liet je je eigen zwager wurgen?” Wij kijkers weten het antwoord, want we zagen het gebeuren. „Voor deze ene keer”, zegt Michael ernstig, „mag je mij over mijn zaken vragen”. „Is het waar?” herhaal Kay. Betekenisvolle pauze. Doordringende blik. „Nee.”

Uiteraard liegt deze leider staalhard. Ethiek is een luxe die hij zich niet kan veroorloven. Emoties ook niet. Een zware last. Zaken doet hij in achterkamertjes.

Het laatste shot van The Godfather is een deur die zich sluit. Wat er in dat schemerige kantoortje gebeurt, weet bijna niemand. En dat houdt The Godfather ook graag zo.

Voorbeeld: Dick Cheney

 

Bruno Ganz als Adolf Hitler in Der Untergang

Hitler, tierend en schuimbekkend in zijn Berlijnse bunker in april 1945 – de scène is een onuitroeibare internetmeme geworden. „Es war ein Befehl”, krijst hij in Der Untergang. „Ein Befehl!” 

Bruno Ganz als Adolf Hitler.

Maar ja, Hitler beveelt zo veel. Enorme tangbewegingen, tegenaanvallen met niet-bestaande divisies onder leiding van krijgsgevangen generaals.

Wat we hier zien, is de val van een micromanager. Hij trok alle macht naar zich toe, wist alles, bemoeide zich met de kleinste details, duldde geen enkele tegenspraak. En dus is hij omringd door ja-knikkers die veinzen, verhullen, desinformeren en vingerwijzen wanneer het misloopt.

Tot de luchtbel van totale controle uiteen spat op de realiteit van totale chaos. Dan helpen zelfs de hoopvolle woordjes van propagandaminister Goebbels hem in het oor fluistert niet meer.

Waarom luisterden ze niet naar me? Waarom saboteerde iedereen mij? Dat denkt Hitler als hij het pistool tegen zijn slaap zet.

Voorbeeld: Vladimir Poetin