Pak een terrasje: het werkt als psychologische bescherming

Met verbroedering kan een samenleving de angst te lijf. Maar daarin doorslaan is ook weer niet goed.

#Jesuisenterrasse. De nieuwe leuze in Parijs. Het leven gaat door. Wij laten ons niet bang maken.

Klinkt goed. Maar kun je eigenlijk wel zeggen dat je je niet bang laat maken? Heb je daar zelf invloed op?

Nee, zegt Sander Koole, hoogleraar klinische psychologie aan de VU, waar hij onderzoek doet naar emotieregulatie. „Wanneer je bang wordt, is vooral biologisch bepaald. Sommige mensen worden niet gauw bang, andere heel snel. Maar hoelang je bang blijft, daar heb je wel invloed op. In hoe je omgaat met angst zit veel leervermogen en flexibiliteit.”

Leer het ons.

„Bij het omgaan met dreiging en angst onderscheiden we drie verdedigingsmechanismen. Allereerst is er de bewuste verdediging, die direct te maken heeft met het reduceren van het risico. Bijvoorbeeld als je een harde knal hoort, dat je de andere kant op rent. Ook terrorisme aanpakken, politie op straat en de noodtoestand zijn maatregelen die het risico direct reduceren. En je hebt ook psychologische mechanismen om direct afstand te nemen van een dreiging. Bijvoorbeeld als je leest over een enge ziekte, dat je dan denkt: ik ben gezond, dit geldt niet voor mij.

„Ten tweede heb je indirecte vormen van verdediging. Die zijn symbolisch. Wat je nu ziet na die aanslagen in Parijs; overal de Franse vlag. Dat geeft een goed gevoel. De vlag van Frankrijk, dat is waar we voor staan, we komen voor elkaar op.”

Werkt dat echt?

„Zeker. Culturele symbolen, met name dingen waardoor je je deel voelt uitmaken van een groter geheel, geven psychologische bescherming. Het gevoel dat je er niet alleen voor staat. En dat we met zijn allen, op een grootse manier, laten zien: we zijn er nog en we laten ons niet klein krijgen. Het paradoxale is, dat die symbolische dingen vaak tot riskant gedrag leiden.”

Is terrasbezoek ook verdediging?

„Ja. Terrasjes en Parijs zijn natuurlijk sterk met elkaar verbonden. Om te laten zien dat onze manier van leven gewoon doorgaat.”

Kun je dan aan volle terrassen aflezen dat een bevolking angstig is?

„Nee, niet angstig. Maar uit onderzoek blijkt wel dat mensen vaker dit soort dingen doen als er een latente dreiging is.

„Er is ook nog een derde verdedigingsmechanisme, die zit ertussen in. Dat is sociaal contact. Mensen zoeken elkaar op. Knuffelen. Omdat contact met anderen een rustgevende werking heeft. Zelfs al is het een vreemde die een arm om je schouder legt, dan kom je toch meer tot bedaren. Dat wordt niet gedreven door ideologie, waarden of cultuur – je voelt je gewoon beter bij andere mensen. Je ziet in Frankrijk nu alle drie die mechanismen.”

Dit betekent dat deze aanslagen heel positieve gevolgen kunnen hebben voor Frankrijk. Meer verbroedering, en de economie profiteert van toenemend cafébezoek.

„Ja. Op het moment dat je je kwetsbaar voelt, is je bereidheid om aansluiting te zoeken bij een ander veel groter. Dus je kunt dreiging als regering heel goed gebruiken om mensen meer solidair te maken. Maar je moet wel oppassen, want door dreiging wordt de eigen groep belangrijker voor je, en als je je dan bedreigd voelt door een andere groep, kan dat polariseren. Wij tegen zij. Dat zie je nu ook. Dat mensen meteen over vluchtelingen beginnen – het zijn de mensen van buiten die ons bedreigen. Maar als je dat kunt wegnemen, biedt het ook mogelijkheden om mensen dichter bij elkaar te brengen.”

Zijn er dan geen negatieve gevolgen van zulke aanslagen, zoals posttraumatische stressstoornissen?

„Ook in Frankrijk kunnen mensen klachten ontwikkelen als PTSS. Maar dat is altijd een minderheid. De meeste mensen zijn best weerbaar, die stuiteren gewoon terug, door al die verdedigingsmechanismen. Het is maar een paar procent die echt langdurige klachten ontwikkelt.”

Kun je ook aan angst gerelateerde klachten ontwikkelen als je geen getuige was van een aanslag, maar die alleen via het nieuws vernam?

„Ja, jazeker. Er is interessant onderzoek gedaan naar 11 september, waaruit bleek dat het niet uitmaakte hoe ver je van New York woonde. Er waren veel Amerikanen getraumatiseerd door 11 september die helemaal in Californië woonden.”

Helpt het om geen nieuws te lezen?

„Dat is een afleidingsstrategie. Die verandert niks aan de situatie. Maar afleiding kan wel heel nuttig zijn als emotie zeer overweldigend is, daar kun je eigenlijk nauwelijks constructief mee omgaan. Of als de situatie heel intens is en lang aanhoudt. Je kunt niet continu met heel erge dingen bezig zijn. Dat is onmenselijk.”

En helpt drinken?

„Dat werkt ook hartstikke goed als afleiding. Als je met anderen drinkt, dan heb je ook nog dat sociale erbij. Als veel mensen iets doen als drinken, heeft dat meestal een goede reden. Dan werkt het vaak.”