Liberté

Ik zal vast niet de enige zijn die er last van heeft, maar soms hoor ik bij een aangrijpende gebeurtenis ineens muziek in mijn hoofd die ik lang niet heb beluisterd. Het is dan alsof er zonder dat ik er regie over heb een lade wordt opengetrokken, in mijn hersenen wordt een verband gelegd dat ik niet direct begrijp. Ik had het zaterdag toen ik president François Hollande hoorde zeggen dat Frankrijk in oorlog is. La France est en guerre. Toen ik het Journaal uitzette, klonk tussen mijn oren muziek van Francis Poulenc.

Ik denk dat ik inmiddels begrijp waarom.

Poulenc (1899-1963) was een Franse componist, een jongen uit het welvarende 8ste arrondissement van Parijs, een flamboyante homoseksueel die later een devoot katholiek zou worden. In zijn vroege jaren stond hij onder invloed van de excentrieke muziekvernieuwer Erik Satie en flirtte hij met jazz. Hij zou pas echt een eigen stem vinden in zijn koormuziek.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontving Poulenc per post verzetsgedichten van de surrealist Paul Éluard. Poulenc besloot er acht op muziek te zetten en noemde de cyclus Figure humaine. Zijn bedoeling was om de muziek clandestien te drukken om uit te voeren bij de bevrijding van Frankrijk, een daad van patriottisme. Het liep iets anders. De bevrijding kwam in 1944 vroeger dan verwacht en de première vond plaats in Londen, nota bene in Engelse vertaling.

Zonder de eerste zeven duistere liederen tekort te willen doen: alles draait om het achtste, Liberté. Het is een hunkering naar vrijheid in 21 strofen die steeds op een zelfde manier opgebouwd zijn: de ik-persoon benoemt telkens in de eerste drie regels allerlei objecten waarop, blijkt uit de vierde regel, iets moet worden geschreven (‘J’écris ton nom’). Hij schrijft het woord op zijn schoolschrift, maar ook op de echo van zijn jeugd, op de velden aan de horizon. De naam die de dichter overal op kalkt, wordt in het slot onthuld met een schrijnende uitroep: Liberté.

Het is een ontroerende tekst en Poulenc heeft die met zijn stuwende klanken fenomenaal van muziek voorzien. Poulenc gebruikt twee koren die ieder zesstemmig zijn, waardoor een dik stemmenweefsel ontstaat. Hij doorloopt het hele scala aan dynamiek en in zijn akkoorden weerklinken liefde en hoop.

Dit is het lied dat ik zaterdag hoorde toen Hollande zijn oorlogsriedel had afgerond. Frankrijk is in oorlog, zegt hij. Maar Frankrijk is vrij, tenzij het zich door angst laat bezetten.

In Figure humaine wint de schoonheid het van de onheil. Zo is het ook in het echte leven. Als we in oorlog zijn, laten we ons dan wapenen met schoonheid die ons gelukkig maakt.