Mooi verhaal, maar u bent ontslagen

(51) is Mexico’s bekendste journalist. Buiten oorlogsgebied geldt haar land als de gevaarlijkste plek ter wereld voor journalisten om te werken.

Als Carmen Aristegui (51) zaterdag in de grote zaal van De Balie in Amsterdam wordt aangekondigd, schieten de Mexicanen in het publiek als één man omhoog. Klappend en juichend betuigen ze hun bewondering voor Mexico’s bekendste journaliste, die sinds de jaren negentig overheidscorruptie blootlegt.

Aristegui heeft een talkshow op het Spaanstalige CNN. Ze schrijft commentaren voor de krant Reforma, en houdt ook een eigen nieuwssite draaiende, Aristegui Noticias. Ze heeft spectaculaire onthullingen op haar naam. Ze toonde aan dat de PRI, de partij die in Mexico sinds de jaren dertig vrijwel onafgebroken aan de macht is, in de hoogste regionen een prostitutienetwerk runde. Zij ontrafelde hoe de katholieke kerk seksueel misbruik door priesters in de doofpot stopte.

Op haar grootste scoop stuitte Aristegui vorig jaar, toen ze nog in dienst was van MVS Radio. Ze ontdekte dat Angélica Rivera, voormalig soapster en vrouw van president Enrique Peña Nieto, voor 8 miljoen dollar een huis had gekocht in een sjieke wijk van Mexico-Stad. Dit ‘Casa Blanca’, het witte huis, zoals het al gauw werd genoemd, was in eigendom van een zakenman die was gelieerd aan een Chinees consortium. Dat had toevallig ook net een contract in de wacht gesleept voor Mexico’s eerste hogesnelheidslijn.

Aristegui en haar team hadden na maanden werk hun onderzoek rond. „Alles lag er”, vertelt de journalist de ochtend na de bijeenkomst in De Balie in haar hotel. „Maar we konden natuurlijk niet uitzenden zonder een reactie van de president op de beschuldiging van belangenverstrengeling die wij zouden doen. Nu, die reactie bleef niet lang uit. Mijn chef nam me mee naar een eettentje. Hij zei rustig: Carmen, heel mooi wat je allemaal hebt gevonden. Maar je begrijpt natuurlijk dat we dit niet gaan uitzenden.”

Dik glazen plafond

Een journalist in Mexico, zegt Aristegui, heeft armslag zolang het gaat om onschuldige zaken. „Maar je stuit op een dik glazen plafond als je wilt berichten over de verstrengeling van economische, politieke en vaak ook criminele belangen in het staatsapparaat. Of het nu gaat om de president zelf, of om burgemeesters of politie in de provincie maakt niet uit. Op dat moment wordt het gevaarlijk.” Aristegui protesteerde, maar haar chef gaf niet toe. Ze besloot het verhaal te brengen via haar website en ze deelde het met internationale media, zoals The New York Times en The Guardian, waarna het alsnog als vuurwerk in de Mexicaanse media uiteenspatte.

Bij de eerste de beste gelegenheid werd Aristegui ontslagen. Zij en twee collega’s hadden de naam van MVS Radio genoemd toen ze hun medewerking toezegden aan Mexicoleaks. Dat is een met behulp van de Nederlandse stichting Free Press Unlimited opgezette site waar Mexicanen anoniem documenten kunnen uploaden om corruptie te onthullen. Volgens MVS had Aristegui een ethische code geschonden. Haar ontslag leidde tot demonstraties en steunbetuigingen op sociale media.

Al is ze nog steeds in een juridisch gevecht gewikkeld, Aristegui heeft begrip voor het radiostation. „MVS wil uitbreiden op internet en zijn zendfrequenties behouden. In Mexico kan dat alleen als je de regering te vriend houdt. Door belastingvoordelen en benoemingen in de top heeft de overheid een stevige greep op wat er wordt gepubliceerd.” Mexico is nummer 148 van de 180 op de persvrijheidsindex die Reporters zonder Grenzen jaarlijks publiceert.

Dankzij haar bekendheid is Aristegui zelf redelijk veilig. „Ik heb geen radioprogramma meer, er zijn online smaadcampagnes tegen me georganiseerd. Maar fysiek ben ik veiliger dan collega’s die in provincies werken waar de kartels heersen, en die niet de bescherming hebben van internationale bekendheid.”

Levensgevaarlijk

Mexico is levensgevaarlijk voor journalisten. Volgens Reporters zonder Grenzen zijn er sinds het jaar 2000 89 journalisten vermoord, meestal omdat ze te dicht in de buurt kwamen van connecties tussen de kartels en overheid of politie. Zo werd Ruben Espinosa, een fotojournalist die armoede, drugshandel en schrijnende ongelijkheid in de staat Veracruz had gedocumenteerd, in augustus dood aangetroffen in Mexico Stad. Zijn lichaam vertoonde sporen van marteling. Ook vier vrouwen in het huis waren vermoord.

„Zijn zaak is nog niet opgelost,” verzucht Aristegui. „Geen enkele moordzaak van een journalist is opgelost, net zo min als moorden op niet-journalisten. Mexico telt 23.000 vermisten die géén journalist zijn, en 100.000 doden door drugsgerelateerd geweld sinds 2006. We doorleven een mensenrechtencrisis zonder precedent, waarvoor veel meer aandacht moet zijn.”

Mexico gold mondiaal als veelbelovende economie, totdat vorig jaar twee geruchtmakende zaken het gordijn voor die façade wegtrokken. De ene zaak was het schandaal rond het Witte Huis. De andere was de verdwijning van de 43 studenten uit het stadje Ayotzinapa, die de aandacht vestigde op de verstrengeling van drugskartels en lokale overheid. De burgemeester van de plaats Iguala waar de studenten demonstreerden, had de hand in hun verdwijning en vermoedelijke executie. „De internationale aandacht voor beide zaken was cruciaal”, zegt Aristegui. „Het zorgde dat de regering tegen haar zin hulp van de VN moest accepteren bij het onderzoek naar de studenten.” Van hen ontbreekt nog steeds ieder spoor. Onlangs kondigde de overheid weer een nieuw onderzoek aan.

Ook onderzoek naar het Casa Blancaschandaal kwam niet ver. Een commissie met aan het hoofd een politieke vriend van Peña Nieto concludeerde in augustus dat er geen sprake was van belangenverstrengeling. „Het contract voor de hogesnelheidslijn is geannuleerd. De presidentsvrouw heeft het huis verkocht. Maar waar het om gaat, is dat in iedere normale democratie een gerechtelijk onderzoek zou zijn ingesteld. Behalve in Mexico. Wij hadden alleen de simulatie van een onderzoek.”

Schone schijn

Laat de wereld zich niet vergissen, zegt Aristegui. „Veel van Mexico is schone schijn. De transitie naar democratie is er niet voltooid. Ja, er zijn verkiezingen, maar één partij is al decennia aan de macht. Achter de schermen zijn de autoritaire politieke structuren nooit doorbroken. Daarom is het zo belangrijk dat de internationale pers ons in de gaten blijft houden. Zonder druk van buiten zal de Mexicaanse regering nooit de wil krijgen iets te veranderen.”

Aristegui benut haar bezoek aan Nederland ook voor een rondje Den Haag. Komend voorjaar komt president Peña Nieto naar Nederland, en het zakenleven staat te trappelen verder te investeren in Mexico, waar met de vele grondstoffen en de op handen zijnde privatisering van oliebedrijf Pemex mooie contracten te winnen zijn.

Maar Nederland mag niet zomaar de rode loper uitrollen voor de Mexicaanse president. „Ik kan me niet voorstellen dat bij een mensenrechtencrisis als deze, het economische belang voorrang krijgt. Dat kunnen Europa en Nederland als hoeders van mensenrechten niet laten gebeuren. De wereld moet zich veel dwingender opstellen tegen Mexico.”

Ze houdt een lange, gloedvolle speech. In Mexico wordt gezegd dat ze zich verkiesbaar moet stellen bij de presidentsverkiezingen in 2018. Een Facebookpagina met als doel haar over te halen kreeg 30.000 likes.

Aristegui zegt lachend, dat een presidentskandidatuur ‘nu niet direct’ tot haar plannen behoort. „Het gaat niet om mij. Het gaat erom dat Mexicanen via die pagina laten zien dat ze genoeg hebben van hun politieke kaste. Het geweld en de corruptie zitten ons tot hier.”

De bijeenkomst in De Balie: