In China is The Circle al werkelijkheid

Met de Chinese berichtenapp WeChat kun je behalve chatten ook betalen, een taxi bestellen en een dokter consulteren. De overheid kijkt geïnteresseerd mee.

Illustratie Thomas Schats

Eigenlijk heb je in China geen beduimelde bankbiljetten met de beeltenis van Grote Roerganger Mao Zedong óf een creditcard meer nodig. WeChat-Weixin („kleine letter” in het Chinees) volstaat. Met één applicatie op de smartphone worden allerlei dagelijkse beslommeringen afgedaan met een paar vegen en tikjes op een schermpje. Afrekenen met WeChat op de markt, in winkelcentra en in restaurants is in een paar jaar tijd heel gewoon geworden, ook in zaakjes waar nog een antiek telraam staat.

„WeChat van Tencent, het grootste sociale netwerk en spelletjes-bedrijf van China, heeft vergeleken met WhatsApp een veel hogere functionaliteit”, recenseren de experts. In Silicon Valley wordt WeChat zelfs gezien als het voorland van de commercie in de wereld van sociale netwerken en berichtendiensten als Facebook, WhatsApp en Twitter.

De wereld van de onheilspellende roman The Circle van Dave Eggers, waarin één technologiebedrijf griezelig veel macht krijgt, krijgt in China al vorm. WeChat en ook de e-commerce- en betaaldiensten van internetbazaar Alibaba worden gebruikt voor ‘datamining’. Nu nog met een commercieel oogmerk, maar vanaf 2020 mogelijk ook om burgers te beoordelen op hun ‘politieke en sociale betrouwbaarheid’.

650 miljoen gebruikers

Wat vier jaar geleden begon als een sociaal netwerk en spelletjessite van het beursgenoteerde Tencent in Shenzhen, is uitgegroeid tot een gratis app met 650 miljoen maandelijkse gebruikers en 10 miljoen binnen- en buitenlandse adverteerders en dienstverleners. De app is in China onmisbaar aan het worden, niet alleen in de urbane jungle, maar ook in de verste uithoeken van het platteland.

Met een paar clicks is de taxi besteld, trein-, vlieg- en bioscooptickets gereserveerd, muziek herkend en de gas- water- en lichtrekening afgehandeld. Een pak Nederlandse babymelkpoeder bestellen vanuit een dorp in de Gobi-woestijn is geen probleem meer. Dit alles naast chatten, bellen, eetfoto’s van dinerende kennissen bewonderen en alvast bij Starbucks, waar je over tien minuten aankomt, een Grande Americano bestellen. Sinds kort kan je met WeChat ook de dokter consulteren. En als het aan het verzekeringsbedrijf Anbang ligt, de nieuwe eigenaar van het Nederlandse Vivat, zullen ook lichte schadegevallen met de smartphone worden afgehandeld.

De belangrijkste functie op WeChat is de „kleine letter portemonnee”, Weixin-Qianbao. Al bijna 200 miljoen WeChat-gebruikers hebben de app gekoppeld aan hun bank- of creditcardrekening. Rekeningen betalen en geld overboeken naar familie of vrienden; het kan allemaal via WeChat.

Luiers of gewelddadige games

Kooplustig China heeft het systeem van automatische en digitale betaling via TenPay, Weixin Pay en AliPay (van Tencent-concurrent Alibaba) geheel omarmd, tamelijk snel en opvallend kritiekloos.

Over de keerzijde – het zogeheten ‘datamining’ op grote schaal – maken Chinese consumenten zich weinig zorgen, lijkt het. Zelfs niet nu de autoriteiten overwegen een systeem van ‘sociale kredieten’ in te voeren. Hoe Tencent met WeChat en Tenpay en Alibaba met AliPay en Sesame Credit gegevens over het koopgedrag van honderden miljoenen Chinezen verzamelen, wordt door de overheid nauwgezet gevolgd. WeChat maakt samen met Alibaba’s AliPay deel uit van een proefproject, waarover de bedrijven geen mededelingen doen.

Het plan van de autoriteiten is om in 2020 een ‘sociaal kredietsysteem’ in te voeren. Van iedere Chinees wordt op dit moment een papieren dossier bijgehouden met gegevens over werk, opleiding, koop- en internetsurfgedrag en de samenstelling van de vriendenkring. Dat systeem moet, zo blijkt uit het nieuwste vijfjarenplan van de Communistische Partij, gemoderniseerd en gedigitaliseerd worden.

Online-aankopen vertellen veel over iemands gedrag, is de redenering van de Chinese autoriteiten. Er is een verschil tussen iemand luiers koopt of gewelddadige games. Wie welke boeken waar bestelt of wie communiceert met al dan niet buitenlandse vrienden, het kan je ‘sociale kredietwaardigheid’ beïnvloeden.

Ons digitale voorland?

Tencent maakt er geen geheim van dat er bij WeChat om commerciële redenen aan datamining wordt gedaan. Net als bij Facebook worden gegevens doorverkocht aan adverteerders, die op basis daarvan zeer gerichte campagnes organiseren. Daar verdient het Tencent-concern, met een marktwaarde van 183 miljard euro, net als Alibaba (128 miljard euro), kapitalen mee. De Chinese e-commercemarkt is goed voor 420 miljard euro omzet. Bedrijven als Tencent en Alibaba hebben zo een hele nieuwe economie gecreëerd, die tot de armste gebieden van China is doorgedrongen.

WeChat wordt ook in Silicon Valley nauwgezet gevolgd. De Amerikaanse investeringsmaatschappij Andreessen Horowitz, die in Facebook (eigenaar van WhatsApp) en Twitter investeerde, ziet WeChat als hét digitale voorland. „WeChat laat zien in welke richting Facebook en andere berichtendiensten zich zouden kunnen ontwikkelen”, aldus de vermogensbeheerder in een nieuwsbrief. Dat geldt uiteraard ook voor binnen- en buitenlandse veiligheidsdiensten in de VS en Europa.