Hadden de diensten niets in de gaten?

Van Berlijn en Ohio tot in Parijs zelf duikt het vredesteken met de Eiffeltoren op. Het werd in de eerste uren na de aanslag getekend door de Franse cartoonist Jean Jullien en via Twitter verspreid en gedeeld. Foto’s AP, AFP

Wáár het precies is misgegaan, weten we nog niet. Wel dat Franse en andere inlichtingendiensten cruciale mensen uit het oog zijn verloren. „Dit echec is indrukwekkend én zorgelijk”, zegt veiligheidsexpert François Heisbourg, oud-diplomaat en voorzitter van denktank International Institute for Strategic Studies.

„Hoe kunnen de diensten dit niet hebben opgemerkt? We hebben het hier niet over een lone wolf of een splintergroepje zoals bij Charlie, maar over een commando van bijna tien man dat een complexe, militaire operatie heeft voorbereid en uitgevoerd, kennelijk zonder dat ook maar iemand uit de school heeft geklapt.”

Dat is des te opmerkelijker, omdat Turkije Frankrijk twee keer heeft gewaarschuwd, in december en in juni, voor Ismaël Omar Mostefai, een van de daders in concertzaal Bataclan. Hij was in 2013 in Turkije en er waren aanwijzingen dat hij bij IS vocht en naar Frankrijk wilde.

De verantwoordelijke dienst is de DGSI, opgericht in 2014 nadat de oude diensten Mohammed Merah uit het oog waren verloren. De ‘scootermoordenaar’ maakte in 2012 in Toulouse en Montauban zeven dodelijke slachtoffers. Maar het is helder, zegt Heisbourg, dat de DGSI „moeite heeft het tempo van de zeer competente terroristische groepen bij te houden”.

Wat kan president Hollande doen?

„Uitbreiding van de luchtacties in Syrië en Irak leidt tot snel succes in de beeldvorming, al weet ik niet zeker of het veel effect heeft op de risico’s die we nu lopen. Frankrijk moet de indruk wekken het heft weer in handen te nemen.”

En de inlichtingendiensten?

„De financiële middelen en de menselijke capaciteit moeten sterk worden opgevoerd. Het duurt jaren voor dat soort oplossingen effect heeft. Het opleiden van agenten kost vier tot vijf jaar. In de tussentijd hebben terroristen het initiatief. Zij blijven acties voorbereiden.”

Frankrijk heeft toch net een nieuwe inlichtingen- en terreurwet?

„Ja, en die is goed. We hebben alle mogelijkheden die nodig zijn: de diensten werken nu samen, er zijn goede strafwetten voor terroristische daden. Maar de capaciteit ontbreekt om de nieuwe wetgeving toe te passen. Niet alleen méér agenten, ook agenten met diversere achtergrond.”

Aanslagen door de zwakke diensten?

„Dit kan overal gebeuren, zei de Tunesische president. Er is geen reden te denken dat de Nederlandse, Duitse of Italiaanse jihadisten minder competent zijn dan de Franse. Wat me het meest beangstigt, was dat de aanslagen een halve mislukking waren en toch de grootste sinds de oorlog zijn. Als de zelfmoordterroristen bij het Stade de France zich hadden opgeblazen toen de toeschouwers het stadion verlieten, was het eenzelfde situatie geweest als een dag eerder in Beiroet, met nog veel meer slachtoffers.”

Waarom is Frankrijk steeds doelwit?

„De vijand noemt twee redenen: omdat Parijs de hoofdstad van gruwel en perversiteit is en de plekken die zijn aangevallen typerend zijn. Anders dan Al-Qaeda is IS een groep die een staat, een grondgebied en een bevolking wil beheersen. Een politieke en strategische actor, niet alleen een terroristische en logistieke.”

Al-Qaeda heeft Frankrijk ook bedreigd.

„Al-Qaeda wilde Frankrijk alleen aanvallen om het hoofddoekverbod. Sinds IS delen van Irak en Syrië heeft veroverd, hebben ze het kalifaat uitgeroepen en opereren ze in de logica van een staat. De ideologische, religieuze kant kun je niet los zien van de politiek-strategische, van het uitbreiden van de heerschappij.”

Hoe ziet u de toenaderingspogingen van Frans rechts tot Assad in Syrië?

„In het Front National en bij een deel van de Republikeinen [van Sarkozy] bestaat de neiging Assad en Poetin te steunen. Idioot. Wie Assad steunt, valt de sunnieten aan: 75 procent van de Syrische bevolking. De rebellenorganisaties aanvallen die Assad bestrijden en vooral sunnitisch zijn, betekent dat je automatisch IS steunt. Heel opvallend dat partijen die de vluchtelingenstroom willen indammen, zo een exodus van Syriërs aanmoedigen. Dit toont hun opportunisme, cynisme.”

Gebruikte Hollande de term ‘oorlog’ om hulp bondgenoten te generen?

„In de EU-verdragen, vooral dat van Lissabon, is een artikel dat oproept tot wederzijdse hulp in het geval van terrorisme of natuurrampen. Dat is tot nu toe nooit geactiveerd. Het lijkt me normaal dat de partners van Frankrijk dit artikel instellen. Na de aanslagen in 2001 waren het niet de VS die vroegen om artikel 5 van het NAVO-verdrag in te zetten, maar de bondgenoten. Los van Duitse zijde heb ik niet de indruk dat enige andere initiatieven van onze partners zijn gekomen. We zien in Brussel niet de collectieve solidariteit die wel van Moskou, Washington, Tel Aviv komt. Ik heb de indruk dat de EU op emotioneel en politiek vlak erg afwezig is, in de hoofdsteden zijn meer uitingen van solidariteit. Dat choqueert me een beetje. Juist nu moet Europa symbolisch één zijn. Er is te weinig Europese reactie geweest.”