Hoe heeft Islamitische Staat zichzelf georganiseerd?

Foto Marwan Ibrahim / AFP

Veertien jaar nadat de ‘oorlog tegen terrorisme’ werd uitgeroepen door de toenmalige Amerikaanse president George W. Bush is de wereldwijde jihadistische beweging sterker dan ooit, schrijft de Britse ex-jihadist en prominente terreurexpert Shiraz Maher in The New Statesman.

„De dreiging die uitgaat van de Islamitische Staat in het nieuwe Midden-Oosten is zonder precedent.”

Dat heeft volgens hem twee redenen: de enorme hoeveelheid buitenlanders die zich heeft aangesloten bij de terreurbeweging en de thuishaven in Syrië en Irak waar ze training krijgen en gevechtservaring opdoen. „Wat IS heeft bereikt is opmerkelijk. Niet alleen heeft de groep een protostaat gevestigd, maar het heeft ook het grootste vrijwilligersleger van buitenlandse sunnitische strijders gemobiliseerd in de recente historie. Zodoende is de dreiging voor het Westen niet alleen veel breder dan voorheen, maar die is ook verlengd met een generatie.”

De kracht van IS vloeit voort uit de implosie van veel staten in het Midden-Oosten. Van de Amerikaanse invasie in Irak die een einde maakte aan het bewind van Saddam Hussein, tot de burgeroorlog in Syrië die het regime van Bashar al-Assad dusdanig heeft verzwakt dat er in grote delen van het land een machtsvacuüm is ontstaan. Inmiddels zijn deze landen verwikkeld in conflicten die grotendeels worden bepaald door religie. In deze context is IS zowel het product als een aanstichter van de groeiende haat tussen sunnieten en shi’ieten in de regio.

 Waar vallen de bommen die de door de VS geleide coalitie en Rusland op Syrië gooien?

Wat is de ideologie van IS?

IS presenteert zichzelf als een reïncarnatie van het kalifaat onder de profeet Mohammed en zijn eerste opvolgers, die in de zevende eeuw het hele Midden-Oosten veroverden en islamiseerden. Dit kalifaat wordt door het overgrote deel van de 1,7 miljard moslims in de wereld niet geaccepteerd. Sterker nog: veel moslims vinden dat IS niet eens islamitisch is. Het is begrijpelijk dat ze de groep buiten hun geloof willen plaatsen. Maar dat gaat voorbij aan het feit dat ieder aspect van het leven in het kalifaat is gebaseerd op een strikte, radicale navolging van het leven en de profetie van Mohammed. Dat betekent ook dat zevende-eeuwse straffen als kruisiging, onthoofding en slavernij zijn toegestaan. De aanhangers van IS zien zichzelf als de enige ware gelovigen; 99 procent van de andere moslims in de wereld zijn afvalligen en moeten worden gedood om de aarde te zuiveren. IS heeft een apocalyptisch wereldbeeld. De groep gelooft dat de komst van het leger van Rome (het Westen) naar Syrië, waar het zal worden verslagen bij het stadje Dabiq, de Dag des Oordeels zal inluiden.

Wie zijn de leiders van IS?

Het leiderschap van IS bestaat voor het grootste deel uit voormalige Iraakse legerofficieren, onder wie leden van de machtige militaire inlichtingendienst. Zij nemen alle belangrijke besluiten. Deze officieren werden na de Amerikaanse invasie ontslagen, waarna ze zich uit woede en frustratie aansloten bij Al-Qaeda-in-Irak, de voorloper van IS. Toen Abu Bakr al-Baghdadi in 2010 de leider van de groep werd, was die sterk verzwakt. Om de organisatie te versterken rekruteerde hij veel voormalige officieren, wier expertise goed van pas kwam. Het Duitse weekblad Der Spiegel heeft vorig jaar de hand gelegd op documenten van een vermoorde IS-leider in Syrië. Daaruit blijkt hoe de oprichting van IS vanaf begin 2012 nauwkeurig werd gepland door de ex-officieren. Ze wilden terrein veroveren in Syrië om van daaruit Irak binnen te vallen. Ondanks de opmars van IS in Syrië en de toestroom van tienduizenden buitenlandse strijders blijft het leiderschap van de groep grotendeels Iraaks. Syrische emirs zouden zelfs een Iraakse plaatsvervanger hebben die hen nauwlettend in de gaten houdt. De Duitse journalist Christoph Reuter van Der Spiegel beschrijft IS dan ook als „een ‘Islamitische inlichtingenstaat’ – een kalifaat gerund door een organisatie die nog het meest weg heeft van de vroegere Oost-Duitse Stasi.”

Is het kalifaat een staat?

IS controleert nu een belangrijk deel van Syrië (inclusief het nauwelijks bewoonde deel ongeveer 50 procent) en wellicht eenderde van Irak. In dit gebied, dat ongeveer even groot is als Zwitserland, heeft IS een protostaat opgericht die gebaseerd is op een bureaucratie van terreur. De heerschappij van IS over zijn acht miljoen onderdanen is meedogenloos. IS controleert elk aspect van het leven door de bevolking zijn radicale interpretatie van het islamitisch recht (de sharia) op te leggen. Mannen besprenkelen zichzelf stevig met parfum om de geur van verboden sigaretten te verbergen. Taxichauffeurs luisteren naar de radiozender van IS, want muziek kan tien zweepslagen opleveren. Vrouwen gaan geheel gehuld in het zwart, inclusief gezicht en handen. Mensen blijven zo veel mogelijk thuis om contact te vermijden met de gehate hisba, agenten die naleving van de vele leefregels afdwingen. Op de meeste plekken hebben invloedrijke stammen of families zich loyaal verklaard aan de groep, vaak niet zozeer uit overtuiging maar uit opportunisme. Daarbij maakt IS handig gebruik van generatieconflicten en andere twisten binnen stammen. Het bestuur van het kalifaat is verdeeld in een civiele en een militaire tak, en het gebied is onderverdeeld in provincies en districten. Aan het hoofd van elk district staat een ‘emir’, vaak een lokale extremist, die verantwoordelijk is voor het dagelijks bestuur. Bedrijven moeten belasting betalen. Apothekers krijgen les in de sharia en mogen niet langer voorbehoedsmiddelen verkopen. Toch heeft de groep moeite om basale diensten te leveren. Op veel plaatsen wordt het vuil niet opgehaald, medicijnen zijn moeilijk te krijgen en er is maar een paar uur per dag stroom.

Hoe komt IS aan geld?

Het kalifaat heeft een traditionele oorlogseconomie, die grotendeels drijft op plundering, afpersing, en de illegale verkoop van olie en gas. Vooral dat laatste is een lucratieve inkomstenbron. IS controleert in Irak en Syrië een groot aantal raffinaderijen en een uitgebreid distributienetwerk. De olie wordt verkocht aan iedereen die ervoor wil betalen, zelfs aan het Syrische regime. Volgens schattingen van de Verenigde Naties levert dit tussen de 800.000 en 1,6 miljoen dollar per dag op. Dat lijkt wellicht veel, maar het financieren van zijn omvangrijke oorlogsinspanningen en het kopen van steun van lokale stammen is duur. De duizenden buitenlandse strijders in Syrië en Irak moeten allemaal salaris krijgen. Daarom probeert de groep op alle mogelijke manieren geld te verdienen. Een goed voorbeeld is de smokkel van sigaretten, ook al is roken streng verboden in het kalifaat. Ook is de groep betrokken bij de illegale handel in geroofde archeologische voorwerpen. De terreurbeweging geeft concessies aan de lokale bevolking om opgravingen te doen, zodat ze zelf de handen vrijhoudt voor de strijd. Inspecteurs van IS houden de opgravingen nauwlettend in de gaten. Opgravers moeten 20 tot 50 procent van de opbrengst afstaan.