Hadden de diensten niets in de gaten?

François Heisbourg in zijn huis te Parijs

Wáár het precies is misgegaan, weten we nog niet. Maar dat Franse en andere inlichtingendiensten cruciale mensen uit het oog zijn verloren, is zeker. „Dit echec is indrukwekkend en zorgelijk tegelijk”, zegt de Franse veiligheidsexpert François Heisbourg, oud-diplomaat en voorzitter van de gerenommeerde Londense denktank International Institute for Strategic Studies.

„Hoe kunnen de diensten zo’n grote terroristische actie niet hebben opgemerkt? We hebben het hier niet over een lone wolf of een splintergroepje zoals bij Charlie, maar over een commando van bijna tien man dat een complexe en militaire operatie heeft voorbereid en uitgevoerd, kennelijk zonder dat ook maar iemand uit de school heeft geklapt.”

Dat is des te opmerkelijker, omdat Turkije Frankrijk twee keer heeft gewaarschuwd, in december en in juni, voor Ismaël Omar Mostefai, een van de daders in concertzaal Bataclan. Hij was in 2013 in Turkije en er waren aanwijzingen dat hij bij IS vocht en naar Frankrijk wilde.

De verantwoordelijke Franse dienst is de DGSI, opgericht in 2014 nadat de oude diensten Mohammed Merah uit het oog waren verloren. Deze ‘scootermoordenaar’ maakte in 2012 in Toulouse en Montauban zeven dodelijke slachtoffers. Maar het is duidelijk, zegt Heisbourg, dat de DGSI „moeite heeft het tempo van de zeer competente terroristische groepen bij te houden”.

Wat kan president Hollande doen?

„Uitbreiding van de luchtacties in Syrië en Irak leidt tot snel succes in de beeldvorming, al weet ik niet zeker of het veel effect heeft op de risico’s die we nu lopen. Maar het is belangrijk dat Frankrijk de indruk geeft dat het weer het heft in handen neemt.”

En de inlichtingendiensten?

„De financiële middelen en de menselijke capaciteit van de DGSI moeten sterk worden opgevoerd. Maar het duurt meerdere jaren voordat dat soort oplossingen effect heeft. Het opleiden van nieuwe agenten alleen al kost vier tot vijf jaar. In de tussentijd ligt het initiatief bij de terroristen. Zij zullen acties blijven voorbereiden.”

Frankrijk heeft toch net een nieuwe inlichtingen- en terreurwet?

„Ja, en die is goed. We hebben wettelijk alle mogelijkheden die nodig zijn: de diensten werken nu samen, er zijn goede strafwetten voor terroristische daden. Ik vraag ook niet om gelegenheidswetgeving: we moeten niet dezelfde stommiteiten uithalen als de Amerikanen met hun Patriot Act. Maar de capaciteit ontbreekt om de nieuwe wetgeving toe te passen. Niet alleen méér agenten bij de diensten, maar ook agenten met een diversere achtergrond.”

Zijn de aanslagen te wijten aan de zwakke diensten?

„Dit kan overal gebeuren, zei de Tunesische president dit weekend in Parijs. Hij heeft gelijk. Er is geen reden te denken dat de Nederlandse, Duitse of Italiaanse jihadisten minder competent zouden zijn dan de Franse. Maar wat me het meest beangstigt, was dat de aanslagen een halve mislukking waren en toch de grootste sinds de oorlog zijn. Als de zelfmoordterroristen bij het Stade de France zich hadden opgeblazen op het moment dat de toeschouwers het stadion verlieten, dan was het eenzelfde situatie geweest als een dag eerder in Beiroet, met nog veel meer slachtoffers.”

Waarom is Frankrijk steeds doelwit?

„Je moet naar de vijand luisteren. Die noemt in het communiqué twee redenen: omdat Parijs de hoofdstad van gruwel en perversiteit is en dat de plekken die zijn aangevallen hiervoor typerend zijn. Anders dan Al-Qaeda is IS niet alleen een terreurorganisatie, maar ook een groep die een staat, een grondgebied en een bevolking wil beheersen. Een politieke en strategische actor, niet alleen een terroristische en logistieke.”

Al-Qaeda heeft Frankrijk ook bedreigd.

„Al-Qaeda wilde Frankrijk aanvallen wegens het hoofddoekverbod. Ze hadden geen enkele andere reden. Sinds IS delen van het grondgebied van Irak en Syrië heeft veroverd, hebben ze het kalifaat uitgeroepen en opereren ze in de logica van een staat. De ideologische en religieuze kant kun je niet los zien van de politiek-strategische kant, van het uitbreiden van de heerschappij. Dat geldt voor wat in Frankrijk is gebeurd.”

Hoe ziet u de toenaderingspogingen van Frans rechts tot Assad in Syrië?

„In het Front National en bij een deel van de Republikeinen [van Nicolas Sarkozy] bestaat de neiging om Assad en Poetin te steunen. Dat is idioot natuurlijk. Wie Assad steunt, valt de sunnieten aan. Dat is 75 procent van de Syrische bevolking. De rebellenorganisaties aanvallen die Assad bestrijden en vooral sunnitisch zijn, betekent dat je automatisch IS steunt. Heel opmerkelijk dat partijen die de vluchtelingenstroom willen indammen, zo een exodus van Syriërs aanmoedigen. Dat toont hun opportunisme en cynisme.”