Affaire? Stop maar in een la

Ballast Nedam heeft verdenkingen van belangenverstrengeling en corruptie jarenlang succesvol geheim gehouden. Het ging mogelijk om tonnen. Een bestuurder ging weg om die affaire. Een reconstructie.

Illustraties Roland Blokhuizen

 

Het bod van Renaissance op bouwer Ballast Nedam is sinds vanochtend definitief. Het Turkse bouwbedrijf bezit straks bijna 67 procent van de aandelen en daarmee gaat de overname door. Renaissance wil wel alle aandelen. Het waarschuwt de beleggers die hun aandelen niet hebben aangeboden dat er mogelijk een nieuwe emissie  komt, waardoor de aandelen verwateren. Ook overweegt het juridische stappen.

Punt zes op de agenda: de rapportage van Deloitte Forensic. Een vervelend punt, want het gaat over een vervelend rapport. Er staan bevindingen in die „op z’n minst onprettig aanvoelen”, citeert de notulist in het verslag.

Het is 20 september 2010, de aandeelhouders van Kristal NV vergaderen over een onderzoeksrapport dat ze zelf hebben besteld en dat anderhalve week ervoor definitief is afgerond. Kristal is de projectontwikkelaar van zes woningcorporaties. Het vervelende agendapunt doorschuiven naar een volgende vergadering kan niet. Punt 7 op de agenda is de ontbinding van Kristal, de organisatie houdt op te bestaan.

„Iedereen had het gevoel: we zijn opgelicht”, zegt een betrokkene die het rapport van Deloitte kent achteraf over de affaire. Ook anderen zijn ervan onder de indruk.

„Dit was fraude in het kwadraat.”

„Het ging om verschrikkelijk veel geld.”

„Ik denk dat er [...] geen andere mogelijkheid is dan om aangifte te doen bij het Openbaar Ministerie.”

In het onderzoeksrapport staan aanwijzingen voor belangenverstrengeling en weggemoffelde betalingen bij drie projecten die bouwbedrijf Ballast Nedam voor Kristal deed. Aanzienlijke betalingen, het gaat om tonnen.

Maar er staan geen keiharde bewijzen in, het zijn stevige verdenkingen. Lastig. Wat te doen?

Vijf jaar later is er nog steeds alleen dat ene rapport. Er is geen aangifte gedaan, het openbaar ministerie is geen onderzoek begonnen. Het dossier ligt ergens in het archief van de FIOD, de opsporingsdienst van de Belastingdienst.

Dat is niet per ongeluk. Want de betrokken partijen hebben hun uiterste best gedaan te voorkomen dat de verdenkingen openbaar werden. Een reconstructie van een succesvolle doofpot-operatie.

Het project

Kristal is een ambitieus project van zes woningcorporaties uit de Randstad, opgericht in 2001. Doel: samen bouwen. Parkeergarages, bedrijfsruimtes, woontorens, studentenhuizen. Op zijn hoogtepunt heeft Kristal bijna 200 werknemers en een jaaromzet van 300 miljoen euro. „De sky was the limit”, zegt een betrokkene. Om al het werk te kunnen doen, haalt Kristal in 2003 iemand van buiten binnen op de belangrijke post ‘hoofd uitvoering’: Jo – van mensen die geen topfunctie bekleden vermeldt dit artikel enkel de voornaam.

Jo komt in het managementteam en onderhandelt namens Kristal over aanneemsommen. Hij adviseert ook over de keuze van aannemers, hij beheert de budgetten en mag meerwerk fiatteren. Hij heeft deze aanstelling te danken aan zijn goede vriend en compagnon, Kees. Jo laat zich uitbetalen via de Zwitserse bv van zijn compagnon.

De twee werken nauw samen. Soms vangt Kees werk van Jo op, staat in het onderzoeksrapport van Deloitte. Jo was „vaak enige weken niet bereikbaar vanwege het feit dat hij cruises maakte”, verklaart een ondervraagde. Dan vervangt zijn compagnon hem als projectleider bij bouwvergaderingen.

De grote ambities van Kristal gaan gepaard met problemen. Er gaat van alles mis bij vier grote projecten die Kristal ontwikkelt: woonwerkcomplex Cité in Rotterdam, woonprojecten Parkrand en Scala in Amsterdam, en wooncomplex Furore met een ggz-instelling erbij. Planningen worden niet gehaald, werk en materiaal vallen duurder uit, er zijn technische problemen. Kristal laat bouwadviesbureau PRC onderzoek doen. Belangrijkste reden daarvoor, schrijft PRC in de eindrapportage, is dat „de indruk bestaat dat binnen de organisatie niet alle projecten transparant worden uitgevoerd.”

Twee dingen vallen op, staat in de conclusie. Bij alle vier projecten is het duo Jo en Kees betrokken. En bij drie van de vier projecten is Ballast Nedam de bouwer, die telkens door Jo zou zijn benaderd in een één-op-één gesprek.

De betrokkenen die PRC interviewde, hebben klachten over de werkwijze van de twee. „Belangrijke kwesties werden buiten de integraal project-verantwoordelijken om besproken”, staat in de eindrapportage. De mannen „hielden in het algemeen medewerkers van Kristal zoveel mogelijk buiten belangrijke besprekingen. Om die reden duurden bouwvergaderingen heel kort.”

Ook meldt PRC iets opvallends over de relatie tussen Jo en Kees en Ballast Nedam. Ruud Jacobs, directeur van de divisie Bouw en Ontwikkeling van Ballast Nedam en later bestuurder, zegt dat hij de twee „nauwelijks” kent. Maar, schrijft PRC: „Het is aantoonbaar dat de heer Jacobs in deze niet de waarheid spreekt.”

Al met al genoeg reden om een forensisch onderzoek te laten doen, adviseert PRC.

Het trio

Ruud, Jo en Kees, wat is er met dat trio? Kristal wil het weten en huurt de forensisch accountants van Deloitte in om het verder uit te zoeken. Die krijgen toegang tot de boekhouding van Kristal en interviewen betrokkenen. Een klokkenluider van Ballast Nedam meldt zich bovendien bij Kristal met opmerkelijke documenten: brieven, tabellen met in de marge gekrabbelde getallen, en rekenstaten waarin vergoedingen opeens zijn verdwenen. Daar kijkt Deloitte ook naar.

Deloitte stelt een onderzoeksrapport op. Daarin valt een aantal documenten op.

Eén: een brief van directeur Ruud Jacobs van Ballast Nedam, over een zogenoemde ‘aanbrengfee’. Het is een brief uit 2004, gericht aan de dochter van Kees. Jacobs belooft haar dat zij 3 procent van het aanbestede bedrag zal krijgen van de projecten die de bv op haar naam aanbrengt bij Ballast Nedam. Als hij werk regelt voor Ballast Nedam, krijgt zij daar dus een flinke vergoeding voor.

De brief is op allerlei manieren raar. Zulke aanbrengfees zijn niet ongewoon in de bouw. Maar waarom laat Kees zich via zijn dochter uitbetalen, wil Deloitte weten. En: waarom is het percentage zo ongewoon hoog? Een halve procent is gebruikelijker, zegt de klokkenluider in het rapport. En, nog vreemder: waarom sluit Kees een overeenkomst met Ballast Nedam voor aangebrachte klussen? Kees werkt toch samen met Jo voor Kristal? Dat lijkt een dubbelrol. Kees sluit een deal met opdrachtnemer Ballast Nedam, terwijl hij tegelijkertijd werkt voor opdrachtgever Kristal, die de klussen uitdeelt.

De forensische accountants van Deloitte stuiten ook op een blaadje met daarop de handgeschreven tekst dat er 750.000 euro moet worden betaald aan een onderinstallateur die ook telkens wordt ingehuurd. Volgens de klokkenluider van Ballast Nedam was dit bedrag in werkelijkheid een vergoeding die Kees van Ballast Nedam ontving „voor het aanbrengen van een opdracht vanuit Kristal”, vermeldt het rapport. De onderinstallateur moest de indruk wekken dat werk was verricht voor die 750.000 euro, door voor dat bedrag een factuur te schrijven. Maar een werknemer van Ballast Nedam weigerde de betaling uit te voeren. In een ander intern memo duikt dat bedrag van 750.000 nog eens op, omschreven als aanbrengvergoeding voor Kees voor diverse projecten.

Het zijn geen smoking guns, maar wel documenten die vragen om uitleg. Alleen maakt Ballast Nedam dat wel moeilijk.

De aanpak

Wat te doen, als er in je bedrijf zoals dat heet ‘onregelmatigheden’ opduiken? Als een klant met vervelende verdenkingen komt aanzetten? Ballast Nedam is beursgenoteerd, dan zijn geruchten extra hinderlijk. De koers kan er flink van dalen, waardoor klanten, leveranciers en financiers vragen gaan stellen. Ballast Nedam doet een reeks zetten om dat te voorkomen.

Zet 1: weiger toegang tot administratie.

Al in 2008 klopt Kristal aan bij het bestuur van Ballast Nedam met de vraag om „medewerking te verlenen aan ons onderzoek”. Deloitte wil toegang tot de administratie. Alleen dan kunnen de verdenkingen definitief bewezen of onderuit gehaald worden. Ballast Nedam weigert.

Zet 2: doe zelf-onderzoek.

Ballast Nedam wil de regie terug en besluit accountantskantoor KPMG – ook de controlerend accountant – de zaak te laten onderzoeken. Deloitte laat KPMG-onderzoekers de stukken inzien. Vijf weken later al meldt Ballast Nedam aan Kristal dat de forensische accountants van KPMG niks verdachts hebben gevonden: er zijn „geen aanwijzingen gebleken van enig onregelmatig handelen”. Kristal is verbaasd over de snelheid. En twijfelt aan de KPMG’s conclusie. „Er waren vreemde geldstromen, op zijn zachtst gezegd”, zegt een betrokkene.

Zet 3: laat medewerkers niet praten.

Deloitte graaft verder. Het wil met werknemers van Ballast Nedam praten. Maar de bedrijfsjurist van Ballast Nedam laat weten dat het bedrijf heeft besloten „medewerkers niet „lastig” te vallen met de vragenlijsten”. Alleen bestuurder Ruud Jacobs antwoordt.

Zet 4: hou dit allemaal lang vol.

Het schiet niet op. Het is inmiddels maart 2010 en Deloitte stuurt een versie van het rapport naar Ballast Nedam voor wederhoor. Nog steeds zonder de administratie van het bedrijf, dus het onderzoek kan niet definitief worden afgemaakt. De raad van commissarissen van Ballast Nedam, met daarin onder anderen minister van Infrastructuur Melanie Schultz (VVD) en Rob Boelen, actief in Rita Verdonks Trots op Nederland, blijven bij hun eerdere besluit Deloitte geen inzicht in de administratie te geven. De raad ziet wel reden om KPMG de zaak nóg eens te laten onderzoeken, meldt het Deloitte-rapport.

Zet 5: dreig een beetje.

Om te voorkomen dat Kristal de zaak naar buiten brengt, maakt de bedrijfsjurist van Ballast Nedam toespelingen die aan de kant van Kristal worden opgevat als dreigement, zeggen meerdere betrokkenen. Hij hint erop dat Ballast Nedam reputatieschade kan oplopen als de kwestie openbaar wordt en Ballast Nedam in dat geval zal proberen die schade op Kristal te verhalen. Dat maakt indruk.

Het weerwoord

Is het nou foute boel? Of zien Kristal en Deloitte een complot dat niet bestaat?

Kees, die ver weg in Zwitserland woont, geeft geen antwoord – hij weigert een reactie te geven aan Deloitte. Jo vindt het laatste. „Er is sprake van ernstige denkfouten en een onvoorstelbare vooringenomenheid aan de zijde van Deloitte”, schrijft zijn advocaat in antwoord op een lange lijst vragen van Deloitte.

Van belangenverstrengeling is geen sprake. Jo adviseerde alleen over de aannemerskeuze, hij besloot niks, schrijft zijn advocaat. Hij werd dan wel uitbetaald via de bv van zijn compagnon Kees, hij had „geen formele positie” in die bv. Waarom hij dan tóch via die bv werd betaald? „Die vraag dient u te stellen aan uw opdrachtsgeefster”, schrijft de advocaat aan Deloitte. Dat is Kristal.

En dan over die aanbrengfee. Jo heeft „nooit enige aanbrengfee of enig ander bedrag” ontvangen van Ballast Nedam, stelt de advocaat. En die bijgekrabbelde 750.000 euro op dat briefje, dat is ook geen bewijs. „Het enige wat resteert is een handgeschreven bijschrift op een conceptrekening waarvan niet duidelijk is wie dit wanneer heeft geplaatst.”

Jo heeft niks verkeerd gedaan, hij is „roomser dan de Paus”, schrijft de advocaat. Ter illustratie: „Saillant is het cadeau dat mijn cliënt bij zijn afscheid van Kristal heeft ontvangen, te weten een dagboek met het opschrift ‘Jo’s geheime dagboek’, waarvan iedere bladzijde maagdelijk wit is.” Ook dreigt de advocaat met claims. Hij zal Kristal en Deloitte aansprakelijk stellen voor eventuele schade, mocht dit rapport uitlekken.

Ballast Nedam laat alleen Jacobs antwoorden. Hij wist niet dat Jo via Kees werd ingehuurd, zegt hij in het rapport, en er zijn ook geen aanbrengfees betaald. De betaling aan de onderinstallateur die de aanbrengfee moest verdoezelen, is volgens Jacobs te herleiden tot echt werk. En oneerlijke beïnvloeding is ook niet vastgesteld. Er is, kortom, niks verkeerds gebeurd.

De bestuurder

Op 23 augustus 2010 gebeurt er iets onverwachts. Ruud Jacobs stapt ineens op als bestuurder van Ballast Nedam. De timing is opvallend. Kort daarvoor heeft KPMG zijn bevindingen overhandigd aan de top van Ballast Nedam. KPMG rapporteert over betalingen die niet goed onderbouwd of niet herleidbaar zijn, melden betrokkenen. Het persbericht van Ballast Nedam meldt dat Jacobs vertrek om „persoonlijke redenen” is. Maar betrokkenen bevestigen dat het vertrek te maken heeft met de zaak-Kristal. Jacobs krijgt geen ontslagvergoeding mee.

Het probleem is vooral de relatie met Kees. Jacobs had al veel eerder van andere bestuurders de opdracht gekregen „een keer te stoppen” met Kees, zeggen betrokkenen. Waarom is onduidelijk, maar het zint bestuurders en commissarissen in ieder geval niet dat Jacobs daar niet naar heeft geluisterd. Jacobs verlaat het bestuur.

Moest hij weg of ging hij uit zichzelf? „Het houdt het midden”, zegt een ingewijde. Maar: de relatie met Kees is in ieder geval „de druppel”.

Maar tegen Kristal houdt Ballast Nedam vol dat KPMG „geen concrete aanwijzingen” heeft geconstateerd voor „onrechtmatig handelen”. Het bedrijf deelt de onderzoeksresultaten echter niet met Deloitte, terwijl dat volgens Kristal wel de afspraak was.

De uitkomst

September 2010, punt zes op de agenda van de aandeelhoudersvergadering van Kristal. Dat vervelende punt, dat onderzoeksrapport van Deloitte.

De woningbouwcorporaties zitten ermee in hun maag. Moeten ze het in een la stoppen? „Verstandig acterende woningbouwcorporaties” kunnen „aanwijzingen van fraude” zoals die in het rapport lijken te staan niet zomaar negeren, zal de advocaat van Kristal later in een advies schrijven.

Aangifte doen, dan? Sommigen dringen daar op aan, het Openbaar Ministerie kan wél de administratie opvragen. De advocaat van Stadgenoot, één van de zes woningbouwcorporaties die Kristal vormen, somt alvast in een brief de mogelijke strafbare feiten op: oplichting, niet ambtelijke omkoping, valsheid in geschrifte.

Maar ja, aangifte kan weer leiden tot die schadeclaims. Op de vergadering laat de advocaat van Kristal de aandeelhouders weten dat „zij zich goed moeten realiseren dat het openbaar maken van het Deloitte-rapport claims van Ballast Nedam tot gevolg kan hebben”, schrijft de notulist in het verslag van de vergadering. Kristal besluit van aangifte af te zien. „Als je aangifte wil doen, moet je sterk staan.” zegt een betrokkene. „Er was onvoldoende bewijs en Ballast Nedam ontkende keihard.”

Ballast Nedam doet zelf ook geen aangifte. „Het was niet zo zwart-wit”, zegt iemand van de kant van het bouwbedrijf. En: „Het was niet in het belang van het bedrijf.”

En zo verdwijnt het rapport steeds verder uit zicht. Kristal kiest voor een laagdrempelige uitweg. Het stuurt het rapport naar de opsporingsdienst van het ministerie van VROM, die nu de opsporingsdienst van Inspectie voor de Leefomgeving en Transport (ILT) is. Daarna heft de organisatie zich op.

Sindsdien hoort geen van de betrokkenen iets over het Deloitte-rapport, niemand vraagt er ook naar. Het OM laat weten dat de opsporingsdienst van ILT het rapport heeft doorgestuurd naar de FIOD, de opsporingsdienst van de Belastingdienst. In 2013 heeft de FIOD bekeken of er een strafrechterlijk onderzoek moest komen. Dat kwam er niet. Het OM: „Bij het besluit heeft meegespeeld dat er in deze casus sprake was van relatief oude feiten en het feit dat de vermoedelijk gedupeerde Kristal NV inmiddels was opgeheven.”

Kristal bestaat inderdaad al jaren niet meer. En nu houdt Ballast Nedam binnenkort ook op te bestaan als zelfstandig bedrijf. Volgende week wordt het bedrijf overgenomen door de Turkse bouwer Renaissance.

Diverse betrokkenen zijn ontevreden over de afloop. „We hebben geweten dat er iets was”, zegt er een, „maar het is in een bureaula gestopt.”