‘Obama dacht jaren geleden al over de inzet van drones’

Hoe terreuraanvallen een land kunnen veranderen, daarover gaat het boek van de Amerikaanse journalist Scott Shane. ‘We hadden nooit gedacht dat we marteling als regeringsbeleid zouden hebben.’

Videobeeld SITE Intelligence Group AFP PHOTO/SITE INTELLIGENCE

Galgenhumor in het Witte Huis, daar hoor je niet veel over. Maar de Amerikaanse journalist Scott Shane vertelt in zijn boek Objective Troy. A Terrorist, A President and the Rise of the Drone een opmerkelijk verhaal over Barack Obama.

In verband met de drone-aanvallen waarmee de Amerikaanse regering in verre landen terreurverdachten uit de weg ruimt, zou de president soms tegen medewerkers zeggen dat hij een onvermoed talent bij zichzelf heeft ontdekt. „Het blijkt dat ik echt goed ben in het doden van mensen.” Wat betekent zo’n opmerking, uit de mond van de president die de Nobelprijs voor de Vrede heeft gekregen? „Hij zegt het sarcastisch, op een gelaten manier”, zegt Shane. „Zo van: wie had dat ooit gedacht, van die iele docent constitutioneel recht, die niet eens in het leger heeft gezeten. Misschien zit er ook wel iets van spijt bij.”

Shane’s boek, dat dit najaar verscheen, is drie dingen tegelijk. Het is een fascinerende beschrijving van het leven van een Amerikaans-Jemenitische imam, die na 9/11 een geziene gast in de Amerikaanse media was, maar later radicaliseerde en een belangrijke inspiratiebron werd voor internationale terroristen. ‘De Osama bin Laden van internet’, werd hij in Washington wel genoemd. En volgens velen was hij als propagandist van geweld gevaarlijker dan de stichter van Al-Qaeda.

Het boek is ook een spannend verslag van de jacht van de CIA en het Pentagon op deze Anwar al-Awlaki – en van zijn uiteindelijke liquidatie met een drone, in Jemen. En ten slotte laat het boek zien hoe Obama probeert om een juridische en morele rechtvaardiging te vinden voor dit soort anti-terreuroperaties vanuit de lucht, waarbij vaak onschuldige burgerslachtoffers vallen. In het geval van Awlaki was die rechtvaardiging extra ingewikkeld en omstreden, omdat hij een Amerikaans staatsburger was.

Kerst 2009

Shane heeft net een typisch Washingtonse presentatie van zijn boek gehouden: rond het middaguur in een zaaltje van een denktank (New America), voor een gehoor van enkele tientallen mensen uit de politiek, journalistiek en het lobbywezen die hier hun lunchpauze nuttig komen besteden. Als iedereen weer vertrokken is om zijn werkplek elders in de stad op te zoeken, legt Shane uit waarom het onderwerp van zijn boek de kern raakt van het presidentschap van Obama.

Hij is ervan overtuigd, zegt hij, dat Eerste Kerstdag 2009 voor Obama een cruciaal moment was. Hij was nog geen jaar aan de macht, en het scheelde weinig of zijn presidentschap had die dag al een fatale tegenslag opgelopen.

„Op een vlucht van Schiphol naar Detroit probeerde de 23-jarige Nigeriaan Umar Farouk Abdullah vlak voor de landing een in zijn onderbroek verstopte bom tot ontploffing te brengen. Dankzij de Nederlandse passagier Jasper Schuringa, die de Nigeriaan wist te overmeesteren, en enkele andere inzittenden kon een ramp worden voorkomen. Maar was het toestel met 290 mensen aan boord wél boven Detroit ontploft, dan was duidelijk geweest dat de nieuwe president acht jaar na 9/11 niet in staat was om Amerika te beschermen tegen een nieuwe grote terreuraanslag.

„Opeens werd voor Obama duidelijk hoe kwetsbaar zijn positie was. Als de aanslag was gelukt hadden de Republikeinen hem dat ongetwijfeld in de schoenen geschoven. Hij was woedend. Wie weet wat de politieke gevolgen waren geweest. Van het nieuwe zorgstelsel was waarschijnlijk niets meer terechtgekomen. Een tweede termijn had hij wel kunnen vergeten. En wat voor soort president zou er dan na hem zijn gekomen? Waarschijnlijk iemand van de lijn Cheney, alleen dan nog wat harder...”

Paspoort

Toen bleek dat de Nigeriaanse terrorist was geïnspireerd door Awlaki, en zelfs praktische tips van hem had gekregen, zette het Witte Huis een klein groepje juristen aan het werk om met grote spoed uit te zoeken of Awlaki, die zich in Jemen schuil hield maar over een Amerikaans paspoort beschikte, kon worden gedood zonder de Amerikaanse wet te overtreden. De juristen concludeerden dat het kon.

Voor Obama waren zulke afwegingen niet nieuw, zegt Shane. „Al in 2007 heeft hij eens gezegd dat als Pakistan de terroristen op zijn grondgebied niet zou aanpakken, hij dat als president zou doen. In de verkiezingscampagne is hij om die uitspraak belachelijk gemaakt, alsof hij een invasie bepleitte. Maar hij dacht toen al aan het gebruik van drones.

„Met de morele dilemma’s hield hij zich al veel eerder bezig. Toen hij nog rechten doceerde aan de universiteit, liet hij zijn studenten eens een essay lezen van Frederick Douglas [een van de belangrijkste voorvechters van afschaffing van de slavernij, red.]. Het ging over de vraag of het gerechtvaardigd kan zijn iemand te doden die voormalige slaven ontvoerde om ze terug te brengen naar hun slavenhouders. De stelling was dat het een morele daad kan zijn om iemand te doden. Die redenering loopt echt parallel met Obama’s argumenten voor het doden van Awlaki. Helaas wilde de president niet met me spreken, ik hoop dat het er nog eens van komt als hij niet meer in functie is.

„Sartre stelt in zijn toneelstuk Les mains sales dat iets tegelijkertijd moreel juist én moreel verkeerd kan zijn. Dat je soms niet anders kan dan vuile handen maken. Over de beslissing om Awlaki te doden is binnen de regering intens gedebatteerd. En ook over het risico dat er burgerdoden bij zo’n actie vallen. Als je Obama daarop aanspreekt, zal hij zeggen: je moet dat afzetten tegen de burgerdoden die vallen bij de terreuraanslagen die wij op deze manier voorkomen.”

Opschepper

In Jemen sprak Shane met de vader van Awlaki. Deze Nasser al-Awlaki studeerde in de jaren zestig in de Verenigde Staten, ging van het land houden, liet zijn gezin overkomen, ging landbouweconomie doceren in Minnesota en werd na terugkeer in Jemen minister van Landbouw. Hij probeerde zijn zoon op het rechte pad terug te brengen, nadat deze radicaliseerde. Toen dat mislukte deed hij vergeefse pogingen om via de Amerikaanse rechter te verhinderen dat hij zonder vorm van proces per drone zou worden geliquideerd.

„Nasser al-Awlaki was als jonge man in Amerika onder de indruk geraakt van het rechtssysteem, van het feit dat je onschuldig bent zolang je schuld niet is bewezen. Zijn hele loopbaan, zijn kijk op het leven, was gevormd door Amerika. En nu was zijn zoon door Amerika zonder proces opgejaagd en gedood.”

En niet alleen zijn zoon. „Toen het gelukt was Awlaki te doden, schepte Obama er op de radio een beetje over op. Hij was uitgelaten. Maar dat zou snel voorbij zijn. Twee weken later werden bij een nieuwe drone-aanval enkele mensen gedood, Al-Qaeda-strijders dacht men, maar een van de slachtoffers bleek de 16-jarige zoon van Awlaki te zijn, die net als zijn geliquideerde vader de Amerikaanse nationaliteit had, maar geen terrorist was en volgens iedereen zelfs een ontzettend aardige jongen. Obama was razend. Hij noemde het een totale fuck-up, heb ik van zijn medewerkers gehoord. Maar hij heeft de familie nooit zijn excuses aangeboden. Dat begrijp ik niet.”

Voor Shane illustreert de hele geschiedenis hoe terreuraanvallen als die van 9/11 een land kunnen veranderen. „We hadden nooit gedacht dat we marteling als regeringsbeleid zouden hebben. We hekelden landen die liquidaties uitvoerden. En toen gingen we het zelf doen.”