Meer vrijheid in Iran? Geen denken aan

De hoop op ontspanning na de nucleaire deal vervliegt. Maken de hervormers in Iran nog een kans?

Op de muur van de voormalige Amerikaanse ambassade in Teheran is met graffiti een revolver geschoten. Foto Abedin Taherkenareh/EPA

Twee weken geleden opende een filiaal van Kentucky Fried Chicken zijn deuren in Teheran. Geen echte natuurlijk: Amerikaanse fastfoodketens mogen geen zaken doen in de Islamitische Republiek. De Iraanse eigenaar had de succesformule schaamteloos gekopieerd. Niks bijzonders in Iran. Het afgelopen decennium zijn er vele nepfilialen van Amerikaanse ketens geopend met namen als Pizza Hat en Mash Donald’s.

Toch maakte de nieuwe KFC de autoriteiten nerveus. Want sinds Iran en de zes wereldmachten in juli een nucleair akkoord sloten, tonen Amerikaanse fastfoodketens interesse in de Iraanse markt. Dat baart de conservatieve haviken zorgen. Ze vrezen dat de deal de deur openzet voor ongewenste Amerikaanse invloeden. Dus moest de nep-KFC een dag na de opening zijn deuren alweer sluiten.

Het voorval is tekenend voor de politieke situatie in Iran. Het nucleaire akkoord heeft de machtsstrijd tussen het hervormingsgezinde kamp, onder leiding van Hassan Rohani, en de conservatieve haviken, onder leiding van opperste leider ayatollah Ali Khamenei, op scherp gezet. Degenen die hoopten op een nieuwe periode van openheid en betere betrekkingen met het Westen komen bedrogen uit. Er is juist sprake van toenemende repressie, waarmee de haviken willen laten zien dat het akkoord niet de aanzet vormt tot hervormingen.

Khamenei heeft de nucleaire deal weliswaar omarmd, maar sindsdien heeft hij zeven toespraken gegeven waarin hij waarschuwt dat het Westen via de deal probeert om zijn politieke, economische en culturele invloed in Iran uit te breiden. Hij wees erop dat er groepen zijn in Iran die het imago van de Verenigde Staten willen verbeteren. „Sommige mensen proberen make-up aan te brengen op het gezicht van deze grote Satan, om hem te presenteren als een engel.” 

Toespraak van president Rohani, vorig jaar juni. Opperste leider ayatollah Khamenei (links) kijkt toe, net als de in 1989 overleden stichter van de Islamitische Republiek, ayatollah Khomeini.

Het blijft niet bij woorden. In Teheran verschijnen nieuwe anti-Amerikaanse billboards. Modewinkels moeten alle kleding met de Amerikaanse vlag uit de schappen halen. De staatsmedia zien overal een Amerikaans complot in – de aanslag op de Russische Airbus in Egypte was volgens Press TV werk van de CIA.

Daarbij zijn de afgelopen weken vijf activisten en journalisten gearresteerd door de Revolutionaire Garde. Ze zouden deel uitmaken van een „infiltratienetwerk” dat banden heeft met „vijandelijke westerse landen”. Eerder waren al een Iraans-Amerikaanse zakenman en een Libanese IT-expert met een Amerikaanse verblijfsvergunning opgepakt. De arrestatie van deze „spionnen” werd breed uitgemeten in de staatsmedia.

De hervormers zien de toegenomen repressie als een teken dat de hardliners vrezen voor hun positie. Ze hopen dat de implementatie van de nucleaire deal de verkalkte Iraanse economie openbreekt en de weg vrijmaakt voor een opener politiek klimaat. Rohani voelt zich gesterkt door het diplomatieke succes van afgelopen zomer dat zijn populariteit een enorme boost heeft gegeven.

De president uitte zondag scherpe kritiek op de conservatieve pers, die volgens hem fungeert als „undercoveragenten” bij de recente arrestaties. „Als je de koppen leest, weet je wie de volgende dag wordt opgepakt. We kunnen niet lukraak mensen arresteren, beschuldigingen tegen hen fabriceren en zeggen dat ze onderdeel van een infiltratienetwerk zijn.” 

In de hoofdstad Teheran zijn er vele nepfilialen van Amerikaanse ketens te vinden. Foto Simon Dawson/Bloomberg

Rohani pleitte voor transparantie in de wijze waarop de overheid de media reguleert. Hij sprak zich uit tegen het sluiten van kranten en zei het jammer te vinden dat geen enkele Iraanse krant zo lang bestaat als The New York Times. „We kunnen veiligheidsfunctionarissen niet laten oordelen over de media. We hebben duidelijke regels nodig.”

Rohani’s hervormingspogingen zijn tot dusverre echter gestuit op verzet van de haviken, die het parlement, de rechterlijke macht en de machtige Republikeinse Garde domineren. Rohani meent dat de hardliners Khameneis toespraken misbruiken om achter hun tegenstanders aan te gaan en hun eigen positie veilig te stellen. De Republikeinse Garde heeft grote economische belangen. 

De Westerse invloeden in Teheran maken de autoriteiten nerveus. Foto Simon Dawson/Bloomberg

De repressie lijkt bedoeld om de hervormers angst in te boezemen in de aanloop naar de parlementsverkiezingen in februari. De uitkomst daarvan is van groot belang voor de richting die het land op gaat. De hervormers hopen hun populariteit om te zetten in zetels, zodat ze wetten door het parlement kunnen loodsen. Maar dan moeten hun kandidaten eerst worden goedgekeurd door de Raad van Hoeders. Die heeft in het verleden duizenden hervormingsgezinde kandidaten afgewezen.

„De hervormers weten dat de hardliners niet zullen toestaan dat hun belangrijkste kandidaten worden verkozen”, schrijft de Iraanse journalist Akbar Ganji in The Guardian. „Daarom zullen ze minder bekende mensen naar voren schuiven. Ze denken dat de verkiezingen een groot succes zullen worden als ze onder dezelfde omstandigheden worden gehouden als in 2013, toen Rohani werd verkozen.”