De man die Google op de knieën kreeg

Google lust hem rauw. En hij tikt regeringsleiders op de vingers. „Maar is dat macht? Nee. Mijn Hof is gewoon de olie die de Europese motor smeert.”

De eurocrisis spleet Europa in noord en zuid. Nu verdeelt de asielcrisis de EU, in oost en west. De EU wankelt, volgens optimisten. Anderen verklaren ‘het project’ al dood. Wat moet je met doemdenkers? „Niks”, lacht Koen Lenaerts in zijn werkkamer in het Europees Hof van Justitie in Luxemburg.

Sinds oktober is de Belg de nieuwe president van het Hof. Een beminnelijke intellectueel. Nuchter, gepassioneerd als het over Europa gaat. „Hoe lang roept men al dat tweelandenland België uit elkaar valt? Het bestaat nog steeds! België, met zijn gewesten en taalgemeenschappen en botsende visies, is het levende bewijs dat er ook voor de EU een toekomst is.”

Koen Lenaerts, nieuwe president Europees Hof van Justitie

Terwijl het vertrouwen in de Brusselse EU-instellingen afbrokkelt, staat op de Kirchberg in Luxemburg het goudkleurige Palais de Justice te blaken van zelfvertrouwen. Bij de laatste uitbreiding van het complex verrezen twee identieke, 107 meter hoge torens waar de duizend tolken en vertalers zetelen. La Cour blijft groeien zolang de EU uitbreidt. Het zijn intussen 28 rechters – één uit elke lidstaat - die er in 23 Europese talen werken aan arresten. Hun uitspraken zijn bindend. Nóg hoger beroep bestaat niet.

De hoeder van het Europese Unierecht, wordt het Hof genoemd, de kersverse opperrechter Lenaerts is ambitieus. Bij zijn start trok hij mondiale aandacht met een spectaculair arrest dat een einde maakt aan de ‘Veilige Haven-voorkeursregeling’ voor Amerikaanse bedrijven om gegevens van Europese burgers door te sluizen. Vanuit Washington klonk meteen de waarschuwing dat Lenaerts’ arrest ‘grote economische schade’ zal berokkenen.

Koelbloedigheid komt een rechter goed van pas, lijkt mij. Is u dat als vader van zes dochters komen aanwaaien?

Met een gulle lach: „Dat kan zo zijn, ja. Als ouder in een groot gezin moet je de kerk in het midden van het dorp houden, zoals Vlamingen zeggen. Zelf groeide ik op als middelste van zeven kinderen. Ook dat zal hebben bijgedragen aan mijn loopbaan als rechter. Ik heb altijd genuanceerd afwegingen moeten maken tussen argumenten voor en tegen.”

Op het arrest over Veilige Haven klonk ook de kritiek dat u daarmee als Hof politiek bedrijft. Terecht?

„Pas op! Het Hof speelt gewoon zijn rol. Het is niets meer dan een rechtscollege. Wij bepalen de agenda niet. We worden geleid door de zaken die ons worden voorgelegd, door lidstaten, de Europese Commissie, bedrijven of burgers. Vervolgens zitten wij met een verplichte rechtsmacht – wij móeten ons erover buigen, hoe politiek, cultureel of economisch gevoelig een zaak ook is.”

Uw Hof kreeg onlangs gigant Google op de knieën met een uitspraak over ‘het recht om vergeten te worden’. De Amerikanen lusten U inmiddels rauw?

„Nogmaals: wij nemen het initiatief niet! In dit geval was het een Spaanse ondernemer die zich erover beklaagde dat hij nog altijd wordt herinnerd aan een faillissement van 15 jaar geleden. Tik je zijn naam in op Google, dan duikt dat faillissement op, niet de berichten over hoe hij zich inmiddels allang heeft gerehabiliteerd. Hij eist het recht op om ‘vergeten’ te worden. De Spaanse data-protection-autoriteit geeft de man gelijk, maar Google stapt naar de Spaanse rechter die ons vervolgens om uitleg vraagt. Wat er daarna gebeurt geeft goed weer hoe ons Hof werkt: deze juridische kwestie wordt in alle Europese talen vertaald, en in alle lidstaten kan men vervolgens stelling nemen.”

Maar het is uw Hof dat het arrest maakt. U gaat boven alle partijen staan, toch?

„Nee. De voedingsbodem is dat pan-Europese debat over de kwestie. Dát is voor dit Hof vertrekpunt om een arrest te maken. Wij hebben geoordeeld dat het belang van de bescherming van de privacy, in dit geval van de Spanjaard, zwaarder weegt dan Googles commerciële belang.”

Met elk arrest maakt het Hof vanzelfsprekend vrienden én vijanden?

„Wie akkoord is met onze arresten zegt: ‘het Hof is fantastisch, visionair!’ Wie het minder goed uitkomt zegt: ‘Het Hof is politiek en activistisch’.”

De huidige asiel- en vluchtelingencrisis zorgt nu voor een gure politieke wind. EU-afspraken – over open grenzen, gezamenlijk asielbeleid – staan onder druk. Uw Hof krijgt het nog druk?

„Eerst is de politiek aan zet, want de regels om op zo’n enorme crisis te reageren worden niet door het Hof gemaakt. Maar elke crisis legt zwaktes en lacunes in huidige Europese wetgeving bloot. Onvoorziene gebeurtenissen! Dan borrelen er vanzelf nieuwe ideeën op ter bestrijding van een nieuwe crisis. Ja, dat geeft onzekerheid, maar dat is nu eenmaal eigen aan de complexe structuur van de EU.”

‘Hongaarse’ hekken die oprijzen in de ‘grenzeloze’ Schengenzone. Geen nieuwe ideeën maar paniekvoetbal, toch?

„Als de politiek het moeilijk heeft, om perfect begrijpelijke redenen overigens, dan blijft er nog altijd het Hof in Luxemburg dat de reeds bestaande regels uitlegt. Dat is de taak van dit Hof: achterblijvende of recalcitrante landen terecht wijzen en ze dwingen het Unierecht uit te voeren. Is dat macht? Nee. Het Hof is hooguit de olie die de Europese motor smeert.”

Maar in het geval van de asielcrisis lijkt het EU-recht onder druk van de vluchtelingenstroom plaats te maken voor chaotisch improviseren.

„Het Hof heeft hier eerder al op ingespeeld, met een arrest uit 2011. Tegen de huidige dramatische achtergrond alsnog zeer relevant: het ‘N.S.-arrest’ over asielzoekers die de Europese Unie betreden via Griekenland maar doorreizen naar Groot-Brittannië en Ierland. Die landen willen de asielzoekers terugsturen naar land-van-aankomst Griekenland, want de Dublin-asielverordening schrijft dat voor.”

Daar is geen speld tussen te krijgen, toch?

„Ja, want ‘Dublin’ zegt óók dat onder bepaalde omstandigheden elk ander land de asielprocedure kan starten.”

‘Kan’, maar dus niet ‘moet’?

„Ons Hof heeft beslist dat ‘kunnen’ onder omstandigheden ‘moeten’ wordt. Als bijvoorbeeld in het land-van-aankomst, zoals in dit geval Griekenland, sprake is van een systeemdefect in de asielopvang.”

Bent u niet bang dat dit arrest zal worden misbruikt? Genoeg landen die als ‘systeemdefect’ graag de problemen doorschuiven naar anderen.

„Dat denk ik niet. Landen willen dat predicaat niet opgeplakt krijgen. Want systeemdefect betekent: een totaal faillissement van beleid in jouw land.”

Koen Lenaerts is donderdagavond om 21.00 uur op NPO Radio 1 te horen bij Bureau Buitenland van de VPRO.