Het was kostbaar knip- en plakwerk

Telecombedrijf betaalde 30 miljoen voor 2 „marketingrapporten”. Smeergeld, oordeelt justitie in de VS.

Het kantoor van VimpelCom in Moskou, 2012. Justitie in meerdere landen onderzoekt omkoping door het bedrijf. Foto Andrey Rudakov / Bloomberg

Het kwam als een verrassing. Henk van Dalen (63) trad een week geleden tijdelijk terug als commissaris bij de Rabobank. Aanleiding is een onderzoek naar grootschalige corruptie bij het in Amsterdam gevestigde telecomconcern VimpelCom, waar Van Dalen tot 2013 financieel directeur was.

Behalve het Nederlandse OM onderzoekt ook de Amerikaanse justitie naar VimpelCom. Nieuwe processtukken uit de VS, in bezit van deze krant, laten zien wat VimpelCom wordt verweten.

Zo blijkt het Noors-Russische bedrijf (ruim 200 miljoen klanten) vier jaar geleden 30 miljoen dollar betaald te hebben voor twee „marketingrapporten” gevuld met passages uit Wikipedia, afgewisseld met wat gerecyclede gegevens van VimpelCom zelf. Van Dalen was toen financieel directeur. De rapporten waren gefabriceerd door Takilant Ltd, een in Gibraltar gevestigde brievenbusfirma van de oudste dochter van de Oezbeekse president Karimov. Voor die 30 miljoen dollar hielp Takilant VimpelCom ook bij het verwerven van licenties voor 4G-frequenties in Oezbekistan.

De Amerikaanse justitie had niet veel tijd nodig om te concluderen dat de rapporten een dekmantel waren om smeergeld te betalen. De neprapporten waren het sluitstuk van jarenlange omkoping van de Oezbeekse presidentsdochter Gulnara Karimova (43) door VimpelCom. In totaal betaalde VimpelCom 133,5 miljoen dollar, becijferen de Amerikanen.

Voor dat geld regelde Karimova, in de stukken aangeduid als „government official A”, de toegang tot de telecommarkt in haar land. Karimova heeft naar verluidt sinds februari 2014 huisarrest in de Oezbeekse hoofdstad Tasjkent, vanwaaruit haar vader al jaren een schrikbewind voert.

Beslag op miljoenen

In de stukken wordt de rechtbank in New York gevraagd om 300 miljoen dollar van drie firma’s van Karimova in beslag te nemen bij banken in België, Ierland en Luxemburg. Ook justitie in Nederland, Noorwegen, Zweden en Zwitserland doen strafrechtelijk onderzoek. In Nederland doorzocht het OM vorig jaar het hoofdkantoor van VimpelCom aan de Zuidas. Zwitserland heeft beslag gelegd op 779 miljoen euro aan banktegoeden van Takilant. Zweden bevroor 193 miljoen euro.

De Amerikaanse stukken maken duidelijk dat er meer smeergeldwegen waren dan het kopen van neprapporten. Brievenbusfirma’s van Karimova verwierven aandelen van dochterbedrijven van VimpelCom, die VimpelCom daarna voor een veelvoud terugkocht. Ook sloten brievenbusfirma’s van Karimova lucratieve contracten met VimpelCom, waarna VimpelCom licenties en frequenties kreeg.

Russische directeur

Het begin van de jarenlange omkoping van Karimova was een Russisch-Oezbeeks onderonsje. Het begon in 2006 toen VimpelCom nog gevestigd was aan de Straat van de Achtste Maart, vernoemd naar Internationale Vrouwendag, in een noordelijke buitenwijk van Moskou.

Eindverantwoordelijk voor vijf smeergeldbetalingen tussen 2007 en 2009 (in totaal 103,5 miljoen dollar) was Alexander Izosimov (51). Deze Rus was tot medio 2011 algemeen directeur van VimpelCom. Tegenwoordig is hij commissaris bij Zweedse bedrijven als Ericsson (telecom) en Modern Times Group (media). Izosimov haalde in 2008 het nieuws toen hij voor 5 miljoen euro eigenaar werd van het duurste huis van Zweden.

Izosimovs rechterhand in Moskou was financieel directeur Elena Shmatova (56). Zij is tegenwoordig commissaris bij ZED+, een Spaans-Russisch technologiebedrijf dat in Amsterdam kantoor houdt. VimpelCom heeft 5,3 procent van de aandelen van ZED+. Beide hoofdpersonen reageerden niet op vragen.

In 2010 kreeg VimpelCom een nieuwe bedrijfsstructuur. VimpelCom Ltd kreeg een beursnotering in New York en het hoofdkantoor verhuisde naar Amsterdam. De corruptie verhuisde mee. Toen in september 2011 nog eens 30 miljoen dollar werd betaald (voor de twee rapporten) waren Alexander Izosimov en Elena Shmatova niet meer de baas. Tegen die tijd was de Noor Jo Lunder (54) algemeen directeur en Henk van Dalen financieel directeur.

Van Dalen is voor zover bekend geen verdachte. Nadat hij in 2013 bij VimpelCom vertrok, werd hij toezichthouder bij bedrijven in Nederland. Het besluit van Van Dalen om tijdelijk terug te treden als commissaris van Rabobank en de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij volgde op de arrestatie van Jo Lunder op het vliegveld van Oslo wegens betrokkenheid bij de corruptie. Een dag later was Lunder overigens weer vrij. De Noorse rechter schorste zijn voorlopige hechtenis omdat justitie de vermoedens van omkoperij onvoldoende onderbouwd had. Hij is wel nog verdachte.

Onder verantwoordelijkheid van Lunder sloot VimpelCom op 19 september 2011 de consultancyovereenkomst met Takilant. Lunder zei deze week, tijdens een persconferentie in Oslo, dat hij de transactie eerder in 2011 nog had tegengehouden. Een klokkenluider had gezegd dat het om smeergeld zou gaan. Oezbekistan is een van de meest corrupte landen ter wereld en een consultancyovereenkomst is een bekende methode om steekpenningen te betalen.

Lunder zei pas ingestemd te hebben met de transactie na advies van een Amerikaans advocatenkantoor, zijn juridisch adviseur en financieel directeur Van Dalen. Alle drie gaven ‘groen licht’.

Volgens de Noorse justitie stelde het adviesrapport van het advocatenkantoor weinig voor. Eén keer googlen had duidelijk gemaakt dat VimpelCom zaken deed met een brievenbusfirma waarvan de 28-jarige secretaresse van presidentsdochter Karimova de directeur was. Lunder zegt het onderzoeksrapport niet in zijn geheel gelezen te hebben. Hij zou louter zijn afgegaan op zijn raadgevers. Waarna hij de deal afrondde.