Dit is geen Hollywoodfilm, dit is echt

De regisseur van ‘March of the Penguins’ is terug met een portret van klimaatonderzoeker Claude Lorius.

De Franse klimaatwetenschapper Claude Lorius bezocht Antarctica voor het eerst toen hij 24 was, en raakte verslingerd aan de Zuidpool.

Het lijkt wel een Hollywoodfilm. Jaren vijftig: een schip vertrekt uit de haven, zwaaiende vrouwen langs de kade. Aan boord een lange, knappe jongeman, in blauwe overall, scheepsmuts nonchalant op zijn achterhoofd. Onbevangen pakt hij de laatste spullen in zijn plunjezak: boeken, dikke winterkleren. De scheepshoorn klinkt.

Dit is geen Hollywoodfilm, dit is echt. Originele kleurenfilmbeelden uit 1957, toen een Franse poolexpeditie voor anderhalf jaar naar Antarctica vertrok. De knappe jongeman is de Franse klimaatwetenschapper Claude Lorius toen hij 24 was. Later zou hij directeur worden van het Franse wetenschapsinstituut CNRS en internationale prijzen winnen. En nu, 82 jaar oud, speelt hij de hoofdrol in Ice and the Sky, een documentaire van de Franse filmmaker Luc Jacquet.

Snijdende sneeuwstormen

Jacquet won in 2006 een Oscar voor zijn film March of the Penguins. Die film vertelde het verhaal van keizerspinguïns die twee maanden lang hun ei uitbroeden op het ijs van de Zuidpool, op 100 kilometer lopen van de open zee, in het pikdonker, in snijdende sneeuwstormen. Voor Ice and the Sky keerde Jacquet terug naar Antarctica om een ander verhaal te vertellen: dat van het begin van het klimaatonderzoek.

Jacquet gebruikte oude filmbeelden uit de jaren vijftig, zestig en zeventig. Hij combineerde die met beelden van nu. Daarin reist de oude Lorius, breekbaar maar charismatisch, de wereld rond om de gevolgen van klimaatverandering met eigen ogen te zien. Hij vertelt niet, hij loopt alleen maar. Op de smeulende resten van een net afgebrand bos, wadend in een tropische zee, en op Antarctica, omringd door pinguïns in een majestueus gletsjerlandschap. Een voice-over vertelt intussen poëtisch over Lorius’ klimaatonderzoek.

Lorius was een pionier in het onderzoek naar de luchtbelletjes die zijn opgesloten in het gletsjerijs van Antarctica. Met een soort enorme appelboor kun je daar kernen uit steken, tot kilometers diep. Hoe dieper je komt, hoe ouder het ijs. De luchtbelletjes vormen dus een archief van de samenstelling van de lucht in het verleden. Lorius en zijn collega’s ontdekten dat de temperatuur op aarde en het gehalte koolstofdioxide in de lucht met elkaar samenhangen. Tijdens ijstijden bleek er veel minder CO2 in de lucht te zitten dan nu, en tijdens warmere perioden juist meer.

Koudste plek op aarde

Lorius bracht in totaal meer dan tien jaar van zijn leven op Antarctica door. Hij werkte onder meer vanuit de Russische basis Vostok, midden op de Antarctische ijskap. Vostok is de koudste plek op aarde: gemiddeld -30 graden in de zomer en -70 graden in de winter. Hier werkte Lorius aan het steken van de beroemde Vostok-ijskern, een proces dat tientallen jaren duurde. Steeds opnieuw werden stukken kern van een paar meter lang naar boven gehaald – ten slotte van ruim 3 kilometer diepte. Die kernen omvatten 436.000 jaar aan klimaatdata.

„Ik ontmoette Claude Lorius toevallig in 2012, toen hij zijn nieuwe boek presenteerde”, vertelt filmmaker Luc Jacquet in zijn kantoor in Parijs. „Ik wist meteen: dit verhaal wil ik vertellen. Het is een combinatie van twee heel spannende gegevens. Een jongeman die zich in het avontuur stort, vlak na de Tweede Wereldoorlog, met de honger naar het leven en naar kennis die kenmerkend was voor die periode. En een wetenschapspionier die al heel vroeg voorspelde dat het klimaat door menselijk toedoen opwarmde, en die zijn leven lang heeft gestreden om anderen daarvan te overtuigen.”

Ice and the Sky is geen activistische film – de film vertelt het verhaal van de onderzoeker, niet dat van klimaatverandering. De feiten zijn zelfs ondergeschikt aan de sfeer en schoonheid. Maar toch schemert er wel een boodschap in door: we moeten zuiniger zijn op de aarde. „Daar zijn natuurlijk al eindeloos veel documentaires over gemaakt”, zegt Jacquet. „Maar door het op een andere manier te vertellen, hoop ik mensen ook op een andere manier te raken.” Zeer gecharmeerd was hij van de verrassend goede amateurbeelden van de klimaatonderzoekers. „Ongelooflijk, hoe ze dat bij -60 graden voor elkaar kregen.”

Rondom zijn film maakte de regisseur ook een educatieve website voor scholen. En inmiddels is hij ook opnieuw vertrokken voor een reis naar Antarctica. Hij maakt daar een IMAX-film die hij tijdens de grote klimaattop in Parijs, begin december, wil vertonen. Ook zal Jacquet de wereldleiders via een videoverbinding toespreken vanaf Antarctica. „We moeten toe naar een groenere samenleving”, zegt hij. „We hebben geen keus.”