Geen Verklaring omtrent Gedrag? Vergeet die leuke baan dan maar

Niet alleen als je met kwetsbare mensen of vertrouwelijke gegevens werkt, heb je een verklaring van goed gedrag nodig. Steeds meer werkgevers laten sollicitanten screenen. Wat als je daar niet doorkomt?

Illustratie Aart-Jan Venema

Jaren geleden kocht je een gestolen fiets van een zwerver. Je werd betrapt. Natuurlijk, je zat fout, en betaalde netjes de boete van 250 euro. Daarmee was de zaak gesloten, het voorval verdween uit je geheugen. Nu valt je oog op een vacature. Een functie bij de NS, informatie verstrekken aan reizigers, je voldoet aan alle eisen. Maar de baan gaat aan je neus voorbij.

Nog een voorbeeld. Je gaat naar Lowlands. Je tas wordt gecontroleerd. De buit: een paar xtc-pillen. Je krijgt het voorstel in te stemmen met een geldboete. Kun je heel gemakkelijk ter plekke pinnen. Je denkt overal vanaf te zijn. Tot je vol goede moed solliciteert naar een baan als psycholoog. Die kun je vergeten.

Relatief kleine vergrijpen, met grote gevolgen. De boosdoener is de Verklaring omtrent Gedrag, beter bekend onder de afkorting VOG. Dit document laat zien dat jouw gedrag in het verleden geen bezwaar vormt voor het uitoefenen van een bepaalde taak of functie. Iedere werkgever mag vragen om zo’n bewijs van goed gedrag.

En dat ze daar veel waarde aan hechten blijkt wel uit de forse stijging van het aantal aanvragen. In 2010 waren dat er nog ruim 488.000, vorig jaar liep dat op naar 703.000.

In alle functies waar wordt gewerkt met ‘kwetsbare mensen, vertrouwelijke gegevens, geld of kostbare goederen’ kan om een VOG worden gevraagd.

In het onderwijs, de jeugdzorg, kinderopvang en de taxibranche is het zelfs wettelijk verplicht. Taxichauffeurs en werknemers in de kinderopvang worden continu gescreend. In de zorg of bij de overheid is vaak een VOG vereist, maar ook een tolk of vertaler moet van onbesproken gedrag zijn. MKB Nederland raadt zijn ondernemers in het midden- en kleinbedrijf aan om een VOG te vragen. En zelfs PostNL eist zo’n papiertje „omdat bedrijven en consumenten hun brieven aan ons toevertrouwen en ervan uitgaan dat wij op een juiste wijze met hun spullen omgaan”. En wie vrijwilligerswerk wil doen, gaat emigreren, een visum nodig heeft of lid wil worden van een schietvereniging moet er eveneens aan geloven.

De screening wordt verricht door Justis, dat onder het ministerie van Veiligheid en Justitie valt. Justis speurt naar misdrijven en overtredingen die geregistreerd staan in het Justitieel Documentatie Systeem, politieregisters en informatie van het Openbaar Ministerie en de Reclassering.

Wat betekent een strafblad?

Een strafblad is niet per definitie een afwijzing. Als er in de laatste vier jaar – voor jongeren onder de 23 is dat twee jaar – geen strafbaar feit is gepleegd dat relevant is voor het uitoefenen van die functie wordt een VOG afgegeven. Er is een uitzondering: voor zedendelicten geldt een onbeperkte terugkijktermijn.

Geen VOG, is soms geen werk

Maar wannéér is een misdrijf relevant? Daar blijkt de nodige onduidelijkheid over, merken vooral advocatenkantoren – en dat zijn er veel – die zijn gespecialiseerd in het bezwaar maken tegen geweigerde VOG’s. „Wij behandelen tientallen VOG-zaken per jaar”, zegt advocaat Diantha van Eijsden van Kaarls Strafrechtadvocaten. „Geen VOG betekent geen opleiding en geen werk. Je drukt jongeren in een bepaalde hoek, snijdt ze af van een tweede kans.”

Pijnlijk voorbeeld vindt zij de jongen die geen baan bij de NS kreeg omdat hij ooit een gestolen fiets kocht.

Het is een vrij eenvoudige functie waarin het vooral gaat om informatie verstrekken, maar de regels worden heel ruim geïnterpreteerd, omdat hij in die baan „ook met andermans goederen in aanraking zou komen.

Die jongen is al gestraft met een boete, die zou je een nieuwe kans moeten geven.” Het bezwaarschrift in die zaak loopt nog steeds.

Justis, de uitvoerder van de VOG, wil niet ingaan op individuele zaken. Maar, benadrukt een woordvoerder desgevraagd, „een VOG wordt niet zomaar afgewezen. Wij gaan niet te snel of lichtvaardig te werk. Wanneer je in het verleden iets hebt misdaan is het zeker niet zo dat je automatisch geen VOG krijgt. Heb je een paar keer dronken achter het stuur gezeten dan is dat voor een taxichauffeur een probleem, voor een ambtenaar ligt dat weer anders.”

Volgens advocaat Ferdinand Verweij van 3 Advocaten wordt de vraag naar zo’n bewijs van goed gedrag in de samenleving aangewakkerd door incidenten zoals de hockeytrainer die stiekem meisjes filmde. Zo moet ook de hockeymoeder die het team van haar dochter traint een VOG presenteren. „Wij worden steeds vaker benaderd om in beroep te gaan tegen een afwijzing. Een VOG is een heel simpel middel, de procesvoering ligt bij de werknemer. Een diefstal kan relatief klein zijn, maar het wordt je jaren later nog nagedragen. Ga het maar uitleggen. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen wat het telen van hennep voor invloed heeft op het werken in de zorg.”

 

Schijnveiligheid

Het is een goed middel, maar kent ook zijn beperkingen, geeft de woordvoerder van Justis toe. Een pedofiel die opereert in de schaduw is moeilijk te pakken. In zekere zin is er sprake van schijnveiligheid, het gaat om een momentopname. „Iemand kan een VOG krijgen, maar alsnog in de fout gaan. Enerzijds kun je iederéén wel om een VOG vragen, om alles uit te sluiten. Dat is een illusie. Anderzijds is er nu een aantal jongeren dat geen VOG krijgt en een baan misloopt. De samenleving is in conflict.”

Voorbeeld van een VOG

Dat mensen worden afgewezen is te voorkomen, zegt Verweij. „Op het standaardformulier zijn alle gronden van bezwaar al opgesomd. Mensen snappen de tekst vaak niet. Een reclasseringsrapport en persoonlijke omstandigheden vertellen meer dan een uittreksel uit het strafregister. Je moet de persoon spreken achter de zaak. Zelfs bij een verdenking van een misdrijf zien wij afwijzingen van een VOG.”

Dat ziet zijn collega Lubna Baroud, van advocatenkantoor Appia & Van der Lee, ook in haar praktijk. „Héél vervelend, soms wordt een VOG geweigerd in een openstaande zaak waarin nog geen veroordeling heeft plaatsgevonden.”

Op papier is een verband tussen het vergrijp en de functie altijd goed uit te leggen, zegt Baroud, maar soms wordt er een link gelegd „die erg vergezocht is”. „Ik ken redelijk wat zaken van hogeropgeleiden die bij een sollicitatie geen VOG kregen, omdat ze met drugs waren betrapt op een festival als Lowlands. Terwijl dat geen enkel verband had met hun beroepsuitoefening.” Na beroep kregen zij uiteindelijk vaak toch een VOG, omdat het eenmalige fout was, of omdat kon worden aangetoond dat er geen gevolgen waren voor het uitoefenen van de functie.

Als je betaalt, beken je schuld

Baroud wil festivalgangers wel waarschuwen. „Wees voorzichtig met het aannemen van zo’n strafbeschikking. Je hoeft die boete niet te betalen. Als je betaalt, beken je schuld en heb je een strafblad. Dat beseffen mensen niet.” 

Illustratie Aart-Jan Venema

Niet alleen zij vindt dat bezwaarlijk. Begin dit jaar bood omroep BNN de Tweede Kamer de petitie ‘Eén pil te veel maakt nog geen crimineel’ aan, met 40.000 handtekeningen. Gevolg: het Openbaar Ministerie zet nu op verschillende evenementen advocaten in die aangehouden verdachten ter plekke kunnen bijstaan. Zo zijn dit jaar op Lowlands 76 mensen bijgestaan door een advocaat. 

„Een geslaagde proef”, zegt Harriët de Kroon, coördinator en portefeuillehouder strafrecht bij de Raad van de Orde van Advocaten Midden-Nederland. „In een aantal gevallen konden we persoonlijke omstandigheden aanvoeren waardoor de zaak werd geseponeerd. Als het de eerste keer was, bijvoorbeeld, of als het om enkele pillen ging voor eigen gebruik.” Toch heeft ze ook een kanttekening. De inzet van politie, justitie en advocaten is duur. „Vinden we het als samenleving zinvol om drugs die iedereen op dit soort festivals neemt uit te bannen, of is het belangrijker om de grote drugscriminelen op te pakken?”